บาลีวันละคำ

บ่อนการพนัน
บาลีว่าอย่างไร

คำว่า “การพนัน” คำบาลีที่ใช้เป็นสามัญคือ “อกฺข” และ “ชูต”

(๑) “อกฺข” (อัก-ขะ) รากศัพท์มาจาก อกฺ (ธาตุ = ไป) + ข ปัจจัย

: อกฺ + ข = อกฺข แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุอันเขาใช้ไป” (คือทอดไป โยนไป) เดิมหมายถึง ลูกเต๋า, ลูกบาศก์, ลูกสกา (a die) ต่อมาจึงขยายความหมายไปเป็น คะแนน, การพนัน (gamble, gambling)

จุติ – ปฏิสนธิ

คำที่มักเข้าใจคลาดเคลื่อน

(๑) “จุติ”

บาลีอ่านว่า จุ-ติ รากศัพท์มาจาก จุ (ธาตุ = เคลื่อนที่) + ติ ปัจจัย

: จุ + ติ = จุติ แปลตามศัพท์ว่า “การเคลื่อนที่” หมายถึง การตาย, การเคลื่อนจากภพหนึ่งไปยังอีกภพหนึ่ง (vanishing, passing away, passing from one existence to another)

อากูล

ไม่ใช่ ปฏิกูล

“อากูล” บาลีเป็น “อากุล” (อา-กุ-ละ, -กุ- ไม่ใช่ -กู-) รากศัพท์มาจาก อา ( = กลับความ) + กุลฺ (ธาตุ = ผูก, มัด, พัน) + อ ปัจจัย

: อา + กุล + อ = อากุล แปลตามศัพท์ว่า “อันเขาปล่อย” หรือ “สิ่งที่ถูกปล่อยให้กระจาย” หมายถึง วุ่นวาย, สับสน, รกรุงรัง, ยังไม่ได้สะสางให้เรียบร้อย คำที่นิยมแปลกันมากคือ “คั่งค้าง”

ศาสนพิธีกร

คำที่เพิ่งเกิดเมื่อไม่นานมานี้
ถ้าใช้ไม่ดี จะพากันหลงทาง

ความรู้เรื่องศัพท์ :

“ศาสนพิธีกร” มีคำว่า ศาสน + พิธี + กร

(๑) “ศาสน”

บาลีเป็น “สาสน” รากศัพท์มาจาก –

(1) สาสฺ (ธาตุ = สั่งสอน) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน

: สาสฺ + ยุ > อน = สาสน แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำอันท่านสั่งสอน”

ภัตตานิ

หมายถึงอะไร ?

ในคำถวายทานที่เข้าใจกันทั่วไปว่าเป็น “คำถวายสังฆทาน” มีคำขึ้นต้นว่า

อิมานิ มยํ ภนฺเต ภตฺตานิ สปริวารานิ …. (อิมานิ มะยัง ภันเต ภัตตานิ สะปะริวารานิ ..)

มีคำถามว่า ภัตตานิ หมายถึงอะไร ?

หนังสือ “วินัยพระน่ารู้คู่มือโยม” ของสำนักวัดเขาสนามชัย ต.หนองแก อ.หัวหิน จ.ประจวบคีรีขันธ์ แสดงความเห็นไว้ว่า “ภัตตานิ” แปลว่า “ข้าวสุก”

คว่ำบาตร

“คว่ำ” เป็นคำไทย
“บาตร” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” บาลีเป็น “ปตฺต”
เราใช้อิงสันสกฤตเป็น “บาตร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) คว่ำ : (คำกริยา) พลิกเอาด้านบนลงล่าง เช่น รถคว่ำ เรือคว่ำ; กิริยาที่เอาด้านหน้าลง เช่น นอนคว่ำ, กิริยาที่เอาด้านบนลงล่าง เช่น คว่ำชาม, ตรงข้ามกับ หงาย; เรียกใบหน้าที่แสดงอาการไม่พอใจหรือโกรธจนไม่เงยหน้าขึ้นมองดูว่า หน้าคว่ำ;

เถรานุเถระ

อ่านว่า เถ-รา-นุ-เถ-ระ
ประกอบด้วย เถร + อนุเถระ

(๑) “เถร” (เถ-ระ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อิร ปัจจัย, ลบ อา ที่ ฐา ( ฐา > ฐ), แปลง ฐ เป็น ถ, แผลง อิ ที่ อิ-(ร) เป็น เอ

: ฐา > ฐ + อิร = ฐิร > ถิร > เถร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังคงอยู่” (ถ้าเป็นพระก็คือยังไม่มรณภาพ หรือยังไม่ลาสิกขา)

มาตรการ

อ่านว่า มาด-ตฺระ-กาน
ประกอบด้วย มาตร + การ

(๑) “มาตร” คำเดียวอ่านว่า มาด, มีคำอื่นมาสมาสท้าย อ่านว่า มาด-ตฺระ-

“มาตร” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “มตฺต” (มัด-ตะ, เป็น “มตฺตา” ก็มี) รากศัพท์มาจาก มา (ธาตุ = กะ, ประมาณ) + ต ปัจจัย, รัสสะ ( = ทำให้เสียงสั้น) อา (ที่ มา) เป็น อะ : มา > ม, ซ้อน ต

: มา > ม + ต + ต = มตฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขากำหนด” มีความหมายว่า

ปดิวรัดา

อ่านว่า ปะ-ดิ-วะ-รัด-ดา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปดิวรัดา : (คำนาม) ภริยาที่ซื่อสัตย์และภักดีต่อสามี. (ส. ปติวฺรตา).”

คำในวงเล็บ “ส. ปติวฺรตา” หมายความว่าคำนี้สันสกฤตเป็น “ปติวฺรตา”

อัฐม – อัฐมี

อ่านว่า อัด-ถะ-มะ- / อัด-ถะ-มี
บาลีเป็น :
“อฏฺฐม” อ่านว่า อัด-ถะ-มะ
“อฏฺฐมี” อ่านว่า อัด-ถะ-มี

(๑) “อฏฺฐม”

รากศัพท์มาจาก อฏฺฐ (แปด, จำนวน 8) + ม (ปัจจัย = ลำดับที่) + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์