บาลีวันละคำ

ศัตรูคู่อาฆาต

(๑) “ศัตรู”

บาลีเป็น “สตฺตุ” (สัด-ตุ) รากศัพท์มาจาก สสฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ตุ ปัจจัย, แปลง สฺ ที่สุดธาตุเป็น ต

: สสฺ + ตุ = สสตุ > สตฺตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เบียดเบียนคนอื่น” หมายถึง ข้าศึก, ปรปักษ์ (an enemy)

“ศัตรู” สันสกฤตเป็น “ศตฺรุ” เราเขียนอิงสันสกฤต และเข้าใจความหมายโดยไม่ต้องรู้คำแปลเดิม

ณ

จาก ณ บาลี ถึง ณ ไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ณ ๑ [นอ] : พยัญชนะตัวที่ ๑๙ เรียกว่า ณอ เณร นับเป็นอักษรตํ่า ใช้เป็นพยัญชนะต้น และเป็นตัวสะกดในมาตรา กนหรือแม่กน เช่น คุณ บัณฑิต.

นานัปการ

อ่านว่า นา-นับ-ปะ-กาน
บาลีเป็น “นานปฺปการ” อ่านว่า นา-นับ-ปะ-กา-ระ
ประกอบด้วย นานา + ปการ

(๑) “นานา”

เป็นคำจำพวก “นิบาต” (ลักษณะเฉพาะของนิบาตคือ คงรูป ไม่แจกด้วยวิภัตติปัจจัย) แปลตามศัพท์ว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) คือ ต่างๆ, หลายอย่าง, ปนกันหลายอย่าง, ทุกชนิด (different, divers, various, motley; variously, differently)

อาคโต ภนฺเต
(ประเพณีเรียกชื่อพระลงทำวัตรสวดมนต์)

อ่านว่า อา-คะ-โต พัน-เต

“อาคโต ภนฺเต” เป็นภาษาบาลีที่เป็นประโยคคำพูดสมบูรณ์

(๑) “อาคโต”

เป็นคำกริยา รากศัพท์มาจาก อา (กลับความ) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ต ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

คติ – คดี

“คติ” (คะ-ติ) รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

: คมฺ + ติ = คมติ > คติ แปลตามศัพท์ว่า “การไป” “ภูมิอันเหล่าสัตว์ต้องไป ด้วยการเข้าถึงตามกรรมดีกรรมชั่ว” “ที่เป็นที่ไป” หมายถึง ที่ไป, ที่อยู่, ที่เกิดใหม่, ภพภูมิที่จะต้องไปเกิด

วินัยกรรม-พินัยกรรม

คำคู่นี้มีคำบาลี 2 คำ คือ วินัย + กรรม

(๑) “วินัย”

บาลีเป็น “วินย” (วิ-นะ-ยะ) รากศัพท์มาจาก วิ ( = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นี (ธาตุ = นำไป) + อ ปัจจัย แผลง อี (ที่ นี) เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย

มหัคฆภัณฑ์-วันวิสาข์

ได้เห็นชื่อท่านผู้หนึ่ง สะกดเป็น “มหัคฆพันธ์”
ถ้าอ่านตามหลักคำสมาสก็อ่านว่า มะ-หัก-คะ-พัน

ทำให้นึกคำว่า “มหคฺฆภณฺฑ” ในภาษาบาลี

“มหคฺฆภณฺฑ” อ่านว่า มะ-หัก-คะ-พัน-ดะ
ประกอบด้วย มหคฺฆ + ภณฺฑ

“มหคฺฆ” (มะ-หัก-คะ) รากศัพท์มาจาก มหนฺต (มาก, ใหญ่, สำคัญ) ลดรูปเป็น มห + อคฺฆ (มีค่า, มีราคา)

ไพบูลย์

อ่านว่า ไพ-บูน
บาลีเป็น “เวปุลฺล” อ่านว่า เว-ปุน-ละ

“เวปุลฺล” ปรุงรูปมาจาก “วิปุล” (วิ-ปุ-ละ)

(1) “วิปุล” รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + ปุลฺ (ธาตุ = มาก, ใหญ่) + อ ปัจจัย

: วิ + ปุลฺ + อ = วิปุล (เป็นคำคุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า “มีมาก” หรือ “ใหญ่” หมายถึง ใหญ่, กว้างขวาง, ยิ่งใหญ่, ล้นเหลือ (large, extensive, great, abundant)

ธรรมชาติ

อ่านว่า ทำ-มะ-ชาด
บาลีเป็น “ธมฺมชาติ” อ่านว่า ทำ-มะ-ชา-ติ
ประกอบด้วย ธมฺม + ชาติ

(๑) “ธมฺม”

รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

ธมฺม สันสกฤตเป็น ธรฺม เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม

ณฏฺฐ

อ่านว่า นัด-ถะ

มีผู้นิยมเอาคำว่า “ณฏฺฐ” ไปตั้งชื่อกันมาก
ผู้ชายเขียนเป็น “ณัฏฐ์” (นัด)
ผู้หญิงเขียนเป็น “ณัฏฐา” (นัด-ถา)

ระยะแรกที่เห็นคำนี้ คนส่วนมากไม่ทราบความหมาย แต่ปัจจุบันนี้รู้ความหมายกันมากแล้ว