บาลีวันละคำ

ประสูติการ – ประสูติกาล

ประกอบด้วย ประสูติ + การ, หรือ + กาล

หลักการอ่าน :

๑ ประสูติ อยู่เดี่ยวหรืออยู่ท้ายคำ อ่านว่า ปฺระ-สูด
๒ ประสูติ- มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า ปฺระ-สู-ติ-
เช่นในคำว่า “ประสูติการ” หรือ “ประสูติกาล” ก็อ่านว่า ปฺระ-สู-ติ-กาน

วิจารณ์ พิจารณ์ พิจารณา วิจารณญาณ

ทั้ง 4 คำนี้มีคำที่เป็นหลักอยู่ 2 คำ คือ “วิจารณ” และ “ญาณ”

(๑) “วิจารณ”

บาลีอ่านว่า วิ-จา-ระ-นะ รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + จรฺ (ธาตุ = สั่งสม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ยืดเสียง อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา

พลการ

อ่านว่า พะ-ละ-กาน
บาลีเป็น “พลกฺการ” อ่านว่า พะ-ลัก-กา-ระ
ประกอบด้วย พล + การ

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

วิปโยค

อ่านว่า วิบ-ปะ-โยก
บาลีเป็น “วิปฺปโยค” อ่านว่า วิบ-ปะ-โย-คะ

ส่วนประกอบของคำว่า “วิปฺปโยค” ในบาลี :

(๑) “โยค” รากศัพท์มาจาก ยุชฺ (ธาตุ = ประกอบ) ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อุ ที่ ยุ- เป็น โอ, แปลง ช เป็น ค

ภัยจากธาตุทั้งสี่

ธาตุทั้งสี่ ที่เรารู้จักกันดีคือ ดิน น้ำ ไฟ ลม
เรียกเป็นคำบาลีว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

ภัยที่เกิดจากน้ำ เราไม่เรียก อาโปภัย แต่เรียก “อุทกภัย”
ภัยที่เกิดจากไฟ เราไม่เรียก เตโชภัย แต่เรียก “อัคคีภัย”
ภัยที่เกิดจากลม เราไม่เรียก วาโยภัย แต่เรียก “วาตภัย”

ส่วนภัยที่เกิดจากดิน เราไม่ค่อยคุ้นหู คำบาลีที่หมายถึง “ดิน” ที่เราคุ้นก็อย่างเช่น ปฐพี ธรณี ภูมิ

ธรณีพิบัติภัย

อ่านตามหลักภาษาว่า ทอ-ระ-นี-พิ-บัด-ติ-ไพ
อ่านตามความสะดวกปากว่า ทอ-ระ-นี-พิ-บัด-ไพ
ประกอบด้วยคำว่า ธรณี + พิบัติ + ภัย

(๑) “ธรณี”

บาลีอ่านว่า ทะ-ระ-นี มีรากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้, รองรับ) + ณี ปัจจัย หรือ ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปฐวีกัมปนาการ

สวย …
แต่ร้าย

อ่านว่า ปะ-ถะ-วี-กำ-ปะ-นา-กาน
บาลีเขียน “ปฐวิกมฺปนาการ” อ่านว่า ปะ-ถะ-วี-กำ-ปะ-นา-กา-ระ
ประกอบด้วย ปฐวี + กมฺปน + อาการ

(๑) “ปฐวี”

อ่านว่า ปะ-ถะ-วี รากศัพท์มาจาก

(1) ป (ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน) + ถวฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + อี ปัจจัย, แปลง ถ เป็น ฐ

วิธี – พิธี

มาทางเดียวกัน
แต่ไปคนละทาง

(๑) “วิธี”

บาลีเป็น “วิธิ” (โปรดสังเกต -ธิ สระ อิ ไม่ใช่ -ธี สระ อี) รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ) + ธา (ธาตุ = ทรงไว้) + อิ ปัจจัย, ลบสระท้ายธาตุ (ภาษาไวยากรณ์ว่า “ลบสระหน้า”)

อาชีวัฏฐมกศีล

ศัพท์วิชาการ

วันนี้เป็นวันพระ ขออนุญาตพา บาลีวันละคำ เข้าวัดเต็มๆ สักวันหนึ่ง

“อาชีวัฏฐมกศีล” อ่านว่า อา-ชี-วัด-ถะ-มะ-กะ-สีน
ประกอบด้วย อาชีว + อัฏฐมก + ศีล

(๑) “อาชีว”

อ่านว่า อา-ชี-วะ รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป) + ชีวฺ (ธาตุ = เป็นอยู่) + อ ปัจจัย

ปรารภ – ปรารมภ์

ดูคุ้นๆ แต่ไม่รู้จัก

ปรารภ อ่านว่า ปฺรา-รบ
ปรารมภ์ อ่านว่า ปฺรา-รม

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ปรารภ : (คำกริยา) กล่าวถึง; ตั้งต้น; ดําริ. (ส.ปฺรารพฺธ).

(2) ปรารมภ์ : (คำกริยา) เริ่มแรก; วิตก, รําพึง, ครุ่นคิด. (ส. ปฺรารมฺภ ว่า เริ่มแรก, เริ่มต้น).