บาลีวันละคำ

จลาจล

อ่านว่า จะ-ลา-จน
บาลีอ่านว่า จะ-ลา-จะ-ละ
ประกอบด้วย จล + อจล

“จล” บาลีอ่านว่า จะ-ละ แปลว่า หวั่นไหว, สั่น, คลอนแคลน; ไม่มั่นคง, โลเล, ไม่ยืนยง (ฝรั่งแปลว่า moving, quivering; unsteady, fickle, transient)

“อจล” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ไม่หวั่นไหว” มีความหมายตรงกันข้ามกับ “จล” ถ้าเป็นคุณศัพท์ มีความหมายว่า ไม่หวั่นไหว, ไม่คลอนแคลน ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง ภูเขา, แผ่นดิน, สลักหรือลิ่ม, นิพพาน

มติมหาชน
(บาลีไทย)

อ่านว่า มะ-ติ-มะ-หา-ชน
ประกอบด้วย มติ + มหา + ชน

“มติ” แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติที่รู้” (คำหลักคือ “รู้” และมองว่า การรู้นั้นเป็น “ธรรมชาติ” อย่างหนึ่ง) หมายถึง ความรู้, ญาณ, ปัญญา, ความคิด

ฝรั่งให้ความหมายคำว่า “มติ” ว่า mind, opinion, thought; thinking of, hankering after, love or wish for = จิตใจ, ความเห็น, ความคิด; การคิดถึง, ความอยาก, ความอยากได้หรือปรารถนา

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ว่า –

“มติ : ความเห็น, ความคิดเห็น, เช่น ที่ประชุมลงมติ มติของข้าพเจ้า, ความรู้; ข้อวินิจฉัยญัตติที่เสนอต่อที่ประชุม”

สาหัส

อ่านว่า สา-หัด
บาลีเป็น “สาหส” อ่านว่า สา-หะ-สะ

“สาหส” รากศัพท์มาจาก –

1 สห (ธาตุ = อดกลั้น) + อ ปัจจัย = สห (สะ-หะ) แปลว่า “ภาวะเป็นเหตุให้อดกลั้นได้” หมายถึง ความอดกลั้น, กำลัง, ความสามารถ ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ยอม, ทน (submitting to, enduring)

2 สห (ตามข้อ 1) ยืดเสียง ส เป็น สา > สาห + ส ปัจจัย = สาหส (สา-หะ-สะ) แปลว่า “การกระทำอันเกิดจากกำลัง” หมายถึง การใช้กำลัง, การกระทำตามอำเภอใจ, การปฏิบัติที่รุนแรง (violence, arbitrary action, acts of violence) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง รุนแรง, รีบเร่ง, ผลุนผลัน (violent, hasty)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน แปล “สาหส” ว่า ทัณฑ์, พลาตการ, บีฑา punishment; violence; oppression.

สันติวิธี

อ่านว่า สัน-ติ-วิ-ที
ประกอบด้วย สันติ + วิธี

“สันติ” บาลีเขียน “สนฺติ” รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) แปลง มฺ เป็น นฺ + ติ ปัจจัย = สนฺติ แปลว่า ความสงบ, ความราบรื่น (tranquillity, peace)

ในทางธรรม สนฺติ แปลว่า “ภาวะที่ดับกิเลส” หมายถึง นิพพาน

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต ขยายความไว้ว่า –

“สันติ” คือ ความสงบ, ความระงับดับหายหมดไปแห่งความพลุ่งพล่านเร่าร้อนกระวนกระวาย, ภาวะเรียบรื่นไร้ความสับสนวุ่นวาย, ความระงับดับไปแห่งกิเลสที่เป็นเหตุให้เกิดความเร่าร้อนว้าวุ่นขุ่นมัว, เป็นไวพจน์หนึ่งของ นิพพาน

สัตยาเคราะห์
(คำสันสกฤตไทย)

อ่านว่า สัด-ตะ-ยา-เคฺราะ
สันสกฤตเป็น “สตฺยาคฺรห”
ประกอบด้วย สตฺย + คฺรห

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

สตฺย : (คุณศัพท์) ‘สัตย์’ จริง, มีสัตย์; วิศุทธ์, สุจริต, ศุทธมติ, หรือกล่าวความจริง; true; sincere, honest, speaking the truth.

อหิงสา

อ่านว่า อะ-หิง-สา
บาลีเขียน “อหึสา”

“อหึสา” รากศัพท์ คือ น (= ไม่, ไม่ใช่) แปลงเป็น อ + หึส (ธาตุ = เบียดเบียน) + อ ปัจจัย + อา (ทำให้เป็นอิตถีลิงค์)
: น > อ + หึส + อ = อหึส + อา = อหึสา

โปรดสังเกต

– -หึ- สระ อิ ที่ ห และมีจุดบน ทำให้ อิ เหมือนสระ อึ แต่อ่านเป็นเสียง “อิง”
– อหึ- ไม่ใช่ อะ-หึ (เสียงหัวเราะ หึ หึ) แต่เป็น อะ-หิง-

“อหึสา” เขียนแบบไทยเป็น “อหิงสา”

เวที

อ่านว่า เว-ที
บาลีเป็น “เวที” (เป็น “เวทิ” (เว-ทิ) ก็มี)

“เวที” ในบาลีมีความหมาย 3 อย่าง คือ –

1 “เวที” แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ได้ลาภสักการะ” หมายถึง แท่น, ที่บูชา, โต๊ะบูชา, หิ้ง, ชานที่ยื่นออกมา (จากผนังหรือส่วนใดส่วนหนึ่ง)

“เวที” ความหมายนี้นำมาใช้ในภาษาไทย ตามที่ พจน.42 บอกไว้ดังนี้ –
“เวที : ที่ที่ยกขึ้นให้สูงใช้เป็นที่ทําการสักการบูชา, แท่นบูชา; ยกพื้นสําหรับเล่นละครและอื่น ๆ เช่น เวทีละคร เวทีมวย”

ราชภัฏ

อ่านว่า ราด-ชะ-พัด
ประกอบด้วย ราช + ภัฏ

“ราช” (บาลีอ่านว่า รา-ชะ) แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ = งานของพระเจ้าแผ่นดิน

“ภัฏ” บาลีเป็น “ภฏ” (พะ-ตะ) เป็นคำกริยา และใช้เป็นคุณศัพท์ได้ด้วย แปลตามศัพท์ว่า “ถูกเลี้ยงแล้ว” “ประกอบ (การงาน) แล้ว” หมายถึง คนใช้, ลูกจ้าง, ทหาร (ฝรั่งแปลคำนี้ว่า servant, hireling, soldier)

สมณสารูป

อ่านว่า สะ-มะ-นะ-สา-รูบ
ประกอบด้วยคำว่า สมณ + สารูป

“สมณ” แปลว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

“สารูป” บาลีอ่านว่า สา-รู-ปะ คำนี้เป็น “สารุปฺป” (สา-รุบ-ปะ) ได้ด้วย
โปรดสังเกต “สา-ป” หัวท้ายตรงกัน ส่วนพยางค์กลาง ร ถ้าเป็นสระ อู -รู- ไม่มี ป สะกด คือคงเป็น สารูป (สระ อู-ป ตัวเดียว) ไม่ใช่ สารูปฺป แต่ถ้าเป็น สระ อุ -รุ- ต้องมี ปฺ สะกด คือเป็น สารุปฺป (สระ อุ-ซ้อน ป) ไม่ใช่ สารุป

“สารูป – สารุปฺป”แปลตามศัพท์ว่า “รูปของตน” ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง ความเสมอกัน (equal state) ถ้าเป็นคุณศัพท์ หมายถึง เหมาะ, เหมาะสม, สมควร (fit, suitable, proper)

สนามหลวง
บาลีว่าอย่างไร

คำว่า “สนามหลวง” ตามความหมายเดิม ถอดความจากคำบาลีว่า “ราชงฺคณ” (รา-ชัง-คะ-นะ)
ประกอบด้วย ราช + องฺคณ

“ราช” (บาลีอ่านว่า รา-ชะ) แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” ตรงกับคำไทยสั้นๆ ว่า “หลวง” นั่นเอง

“องฺคณ” (อัง-คะ-นะ) มีความหมาย 2 อย่าง คือ –

(1) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ไปแห่งผู้คน” หมายถึง สนาม, เนิน, ลาน, ที่ว่าง (an open space, a clearing)