บาลีวันละคำ

มุขปาฐะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เขียนว่า “มุขบาฐ” (มุก-ขะ-บาด)และ “มุขปาฐะ” (มุก-ขะ-ปา-ถะ) และให้ความหมายไว้ว่า :

“การต่อปากกันมา, การบอกเล่าต่อ ๆ กันมาโดยมิได้เขียนเป็นลายลักษณ์อักษร เช่น เรื่องนี้สืบมาโดยมุขบาฐ เรื่องนี้เป็นมุขปาฐะ”

“มุขปาฐะ” เขียนแบบบาลีเป็น “มุขปาฐ” อ่านว่า มุ-ขะ-ปา-ถะ ประกอบด้วยคำว่า มุข + ปาฐ = มุขปาฐ

“มุข” แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “อวัยวะอันเขาเปิดเผย” (2) “อวัยวะเป็นเครื่องผูก” (3) “อวัยวะเป็นเครื่องเป็นไปแห่งประโยชน์สุข”

“มุข” หมายถึงอวัยวะ 2 อย่าง คือ “ปาก” และ “หน้า” จะหมายถึงอะไรต้องสังเกตที่บริบท

“ปาฐ” แปลว่า การอ่าน, การสวด, บทสวด, ข้อความในตัวบท, ถ้อยคำในคัมภีร์

“มุขปาฐ” จึงแปลว่า “ถ้อยคำที่จำมาจากปาก” เป็นคำบาลีที่เราคิดขึ้นตามวัฒนธรรมการเรียนรู้สำหรับคนที่ไม่รู้หนังสือ คือครูบอกข้อความให้ศิษย์ท่องโดยไม่ต้องเห็นลายลักษณ์อักษร

สิทธิการิยะ

เขียนแบบไทย อ่านว่า สิด-ทิ-กา-ริ-ยะ

“สิทธิการิยะ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ให้คำนิยามว่า –

“คำขึ้นต้นในตำราโบราณ เช่น ตำรายา ตำราหมอดู หรือคาถาเมตตามหานิยม เป็นการอธิษฐานขอให้การกระทำนั้น ๆ ประสบความสำเร็จ”

“สิทธิการิยะ” เขียนแบบบาลีเป็น “สิทฺธิการิย” ประกอบด้วยคำว่า สิทฺธิ + การิย = สิทฺธิการิย

โปราณ

อ่านว่า โป-รา-นะ

ใช้ในภาษาไทยว่า “โบราณ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ให้ความหมายว่า –
1 มีมาแล้วช้านาน, เก่าก่อน เช่น อักษรโบราณ หนังสือโบราณ
2 เก่า, เก่าแก่ เช่น แพทย์แผนโบราณ ของโบราณ
3 ไม่ทันสมัย (ภาษาปาก) เช่น คนหัวโบราณ

บัตร

คำบาลีสันสกฤตที่เขียนแบบไทย อ่านว่า บัด

“บัตร” บาลีเป็น “ปตฺต” (ปัด-ตะ) หมายถึง ใบไม้ (แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะร่วงหล่นโดยไม่นาน”)
“บัตร” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” แปลว่า ใบ, แผ่น, ใบหนังสือ, จดหมาย, ลายลักษณ์อักษรทั่วไป

เดิมเราขีดเขียนอักษรลงบนใบไม้เพื่อใช้ส่งสารติดต่อถึงกัน ต่อมาเมื่อพัฒนาขึ้นเป็นแผ่นกระดาษ จึงเรียกกระดาษหรือสิ่งที่เป็นแผ่นใช้เขียนลายลักษณ์อักษรว่า “ปตฺต – บัตร”

ศิลปศาสตร์

อ่านว่า สิน-ละ-ปะ-สาด

“ศิลปศาสตร์” คือประมวลวิชาความรู้ต่างๆ อันได้มีการเรียนการสอนกันมาตั้งแต่สมัยโบราณก่อนพุทธกาล กำหนดกันว่ามี 18 สาขา

จำนวน 18 นั้นมีหลายแบบ ขอยกมาดูกันแบบหนึ่งจากคัมภีร์โลกนิติและธรรมนิติ ได้แก่ –

1 สุติ – ความรู้ทั่วไป (สังคมศาสตร์)
2 สัมมุติ – ความรู้กฎธรรมเนียม (นิติศาสตร์)
3 สังขยา – วิชาคำนวณ (คณิตศาสตร์)
4 โยคา – การช่างการยนตร์ (วิศวกรรมศาสตร์)
5 นีติ – วิชาปกครอง (คือความหมายเดิมของ นิติศาสตร์ ปัจจุบันเท่ากับ รัฐศาสตร์)
6 วิเสสิกา – ความรู้การอันให้เกิดมงคล (โหราศาสตร์)
7 คันธัพพา – วิชาร้องรำ (ดุริยางคศาสตร์-นาฏศิลป์)
8 คณิกา – วิชาบริหารร่างกาย (พลศึกษา-สุขศึกษา)
9 ธนุพเพธา (หรือ ธนุพเพทา) – วิชายิงธนู (วิชาการอาวุธ รวมไปถึงศิลปะในการบังคับขับขี่พาหนะ)
10 ปูรณา – วิชาบูรณะ (สถาปัตยกรรมศาสตร์)
11 ติกิจฉา -วิชาบำบัดโรค (แพทยศาสตร์)
12. อิติหาส – ตำนาน (โบราณคดี-ประวัติศาสตร์)
13. โชติ – ความรู้เรื่องสิ่งส่องสว่างในท้องฟ้า (ดาราศาสตร์)
14. มายา – ตำราพิชัยสงคราม (ยุทธศาสตร์)
15. ฉันทสา – วิชาประพันธ์ (ประพันธศาสตร์)
16. เกตุ – วิชาพูด (วาทศิลป์-นิเทศศาสตร์))
17. มันตา – วิชาเวทมนตร์ (ไสยศาสตร์)
18. สัททา – วิชาหลักภาษาหรือไวยากรณ์ (นิรุกติศาสตร์-อักษรศาสตร์)

: ถ้าคิดว่า คนโบราณไม่ทันโลกของเรา
ก็อย่าลืมคิดต่อไปอีกนิดหนึ่งว่า เราเองก็ไม่ทันโลกของท่านเหมือนกัน

สตฺถ

อ่านว่า สัด-ถะ

“สตฺถ” มีคำแปลดังนี้ –

1 “วัตถุเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์” คำเดิมหมายถึง “ของมีคม” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศสฺตฺร” แปลว่า ดาบ, มีด, อาวุธ ใช้ในภาษาไทยว่า ศัสตรา หรือ ศาสตรา บางทีก็พูดควบกันว่า ศาสตราวุธ หรือ ศาสตราอาวุธ

2 “หมู่เป็นที่เป็นไปแห่งส่วนย่อยทั้งหลาย” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “สารฺถ” หมายถึง กองเกวียนของพ่อค้า, กองคาราวาน, ขบวนยานพาหนะ

3 “สิ่งเป็นเครื่องสอนเนื้อความ” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศาสฺตฺร” หมายถึง คัมภีร์, ตำรา, ศิลปะ, วิชา หรือ ระบบวิชาความรู้. ใช้ในภาษาไทยว่า “ศาสตร์”

“สตฺถ” บาลีที่คุ้นกันดีในภาษาไทยก็คือที่หมายถึงคัมภีร์, ตำรา หรือระบบวิชาความรู้ ที่เขียนว่า “ศาสตร์”
“ศาสตร์” คำนี้มีความหมายคู่กันกับคำว่า “สิปฺป” (“ศิลป” ดูที่คำนี้) เช่นคำว่า “ศิลปศาสตร์” หมายถึงตำราว่าด้วยวิชาความรู้ต่างๆ

ศิลป

คำนี้ภาษาบาลีเป็น “สิปฺป” (สิบ-ปะ) สันสกฤตเป็น “ศิลฺป” เราใช้ในภาษาไทยตามรูปสันสกฤต

“ศิลป” ในภาษาไทยมักใช้ในความหมายว่า การแสดงออกซึ่งอารมณ์สะเทือนใจให้ประจักษ์ด้วยสื่อต่าง ๆ โดยทางเสียง เส้น สี ผิว รูปทรง เป็นต้น เช่น วรรณศิลป์, วิจิตรศิลป์, ศิลปะการดนตรี, ศิลปะการละคร

สาธารณ

อ่านว่า สา-ทา-ระ-นะ
ใช้ในภาษาไทย เขียนและอ่านเหมือนบาลี

“สาธารณ” แปลตามศัพท์ว่า “ทรงไว้ร่วมกัน” แปลเอาความว่า ธรรมดา, สามัญ, ร่วมกัน, ทั่วไป

ในภาษาไทย ปรกติใช้ในความหมายเดียวกับบาลี เว้นแต่ที่เขียนเป็น “สาธารณ์” อ่านว่า สา-ทาน ใช้ในความหมายว่า ตํ่า, เลว; ชั่วช้า เช่นในคำกลอนว่า –

“ดังกากาจชาติช้าสาธารณ์
จะประมาณหมายหงส์พงศ์พระยา”
(อิเหนา)

ในคัมภีร์ท่านแสดงสิ่งที่เป็น “สาธารณะ” (คือไม่ให้ยึดถือว่าเป็นของใครคนใดคนหนึ่ง) ไว้ 6 อย่าง คือ –

อาภากร

บาลีอ่านว่า อา-พา-กะ-ระ
ภาษาไทยเขียนเหมือนบาลี อ่านว่า อา-พา-กอน

“อาภากร” เป็นพระนาม พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ พระผู้ได้รับสมัญญานามว่า “องค์บิดาของทหารเรือไทย”

คำว่า “อาภากร” ประกอบด้วย อาภา (= แสงสว่าง) + กร (= ผู้กระทำ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำแสงสว่าง”

หรือ อาภา + อากร (= บ่อเกิด, แหล่งที่เกิด) แปลว่า “ผู้เป็นต้นกำเนิดแห่งแสงสว่าง” หมายถึงดวงอาทิตย์

คำบาลีที่หมายถึงดวงอาทิตย์ (คำไทยว่า “ตะวัน” ผู้รู้ว่ากร่อนมาจากคำว่า “ตาวัน”) มีอีกหลายคำ คือ –

ทูต

ภาษาบาลีอ่านว่า ทู-ตะ
ใช้ในภาษาไทย เขียนเหมือนบาลี อ่านว่า ทูด

“ทูต” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้อันเขาส่งไป” “ผู้เดือดร้อน” (เพราะจะต้องผจญการต่างๆ แทนเจ้าของเรื่อง) หมายถึง ผู้ไปทำการแทน

บางตำราว่า “ทูต” ใช้ “ทูร” (ทู-ระ) แทนได้ โดยความหมายว่า “ผู้ถูกส่งออกไปไกล”

“ทูร” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่ไปถึงโดยยาก” หมายถึง ไกล, ห่าง, ห่างไกล ตรงกันข้ามกับ “อาสนฺน”(อา-สัน-นะ) และ “สนฺติก” (สัน-ติ-กะ) ซึ่งแปลว่า “ใกล้” หรือใช้ศัพท์ปฏิเสธว่า “อวิทูร” (อะ-วิ-ทู-ระ) แปลว่า “ไม่ไกล”