บาลีวันละคำ

นานาจิตตัง

อ่านว่า นา-นา-จิด-ตัง

“นานาจิตตัง” บาลีเขียนว่า “นานาจิตฺต” (นา-นา-จิด-ตะ)
นานา + จิตฺต = นานาจิตฺต
“จิตฺต” แจกวิภัตติเป็น “จิตฺตํ” (จิด-ตัง) ภาษาไทยเอาเสียง จิด-ตัง ติดเข้ามาด้วย จึงเป็น “นานาจิตตัง”

“นานา” แปลตามรากศัพท์เดิมว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) = ต่างๆ นานา, ทุกชนิด, ต่างๆ กัน
คำว่า “นานา” ระวังอย่าเขียนผิดเป็น “นา ๆ” คำเดิมของบาลีเขียน “นา” 2 คำ เป็น “นานา” จึงใช้ไม้ยมกไม่ได้

อธิบดีสงฆ์

อ่านว่า อะ-ทิบ-บอ-ดี-สง

เป็นคำไทยที่มาจากบาลี ใช้เรียงคำจากหน้าไปหลังแบบไทย คือ อธิบดี + สงฆ์

“อธิบดี” บาลีเป็น “อธิปติ” (อะ-ทิ-ปะ-ติ) ประกอบด้วย อธิ + ปติ

“อธิ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า ยิ่ง, ใหญ่, ทับ, เหนือ, บน

“ปติ” แปลว่า พ่อบ้าน, นาย, เจ้าของ, ผู้นำ; สามี, เป็นเจ้า, เป็นใหญ่, เป็นนาย, เป็นหัวหน้า

“อธิปติ” แปลว่า ผู้เป็นใหญ่, หัวหน้า, เจ้านาย. ทับศัพท์ว่า อธิบดี

“สงฆ์” บาลีเป็น “สงฺฆ” บางแห่งสะกดเป็น “สํฆ” ตามศัพท์แปลว่า หมู่ ในที่นี้หมายถึงพระภิกษุสงฆ์

ศาลาธรรมสพน์

อ่านว่า สา-ลา-ทำ-มะ-สบ

คำว่า “ศาลา” เป็นรูปสันสกฤต บาลีเป็น “สาลา” (สันสกฤต ศ ค บาลี ส ล) เป็นคำธรรมดาที่เข้าใจกันทั่วไปแล้ว

“ธรรมสพน์” เป็นคำที่ค่อนข้างแปลก ประกอบด้วยคำว่า ธรรม + สพน์

พินัยกรรม
(ภาษาไทยที่มีนัยแห่งบาลี)

อ่านว่า พิ-ไน-กำ

เทียบกลับเป็นบาลี “พินัย” ตรงกับ “วินย” (วิ-นะ-ยะ) เขียนและอ่านแบบไทยว่า “วินัย” แปลง ว เป็น พ = พินัย
“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กฺรม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) เขียนแบบไทยเป็น “กรรม” (กำ)

กปฺป

อ่านว่า กับ-ปะ
ภาษาไทยใช้ว่า “กัป” (กับ) รูปสันสกฤตเป็น “กลฺป” (กัน-ลปะ, ล ลิง สะกด แล้วกลืนเสียง “ละ” หายลงในลำคอ) มักพูดควบกัน เช่น ยาวนานชั่วกัปกัลป์ (–ชั่วกับ-กัน)

อัสดงคต

(คำไทยใช้ตามรูปบาลีสันสกฤต)

อ่านว่า อัด-สะ-ดง-คด

มาจาก “อสฺต” หรือ “อสฺตสฺ” ในสันสกฤต แปลว่า แดดตก, การตกหรือลับไปของดวงอาทิตย์ (sunset)

อสฺต + คต ตามหลักสันสกฤตต้องเป็น อสฺตมฺคต (อัส-ตำ-คะ-ตะ) = “ถึงซึ่งการตกไป” ถอดเป็นเสียงไทยคือ อัด-สะ-ดำ-คด

“อสฺต” บาลีเป็น “อตฺถ” (อัด-ถะ) ความหมายดั้งเดิมคือ “บ้าน”

อตถ + คต ตามหลักบาลีต้องเป็น “อตฺถงฺคต” อ่านว่า อัด-ถัง-คะ-ตะ แปลตามศัพท์ว่า “ไปบ้าน” = (ดวงอาทิตย์) กลับบ้าน

เกสร

อ่านว่า เก-สะ-ระ
ภาษาไทยใช้ในรูปเดียวกัน อ่านว่า เก-สอน

“เกสร” แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “สิ่งที่ร่วงลงไปในน้ำ” (2) “สิ่งที่เป็นไปอยู่บนดอกบัว” (3) “สิ่งที่เล็กละเอียด” ความหมายเดิมจึงมุ่งหมายเฉพาะ “เกสรดอกบัว” ต่อมาขยายไปถึงเกสรดอกไม้อื่นๆ ทั่วไป และยังแปลว่า ไม้บุนนาค, พิกุล และ มหาหิงคุ์ ได้อีกด้วย

สร

อ่านว่า สะ-ระ
ภาษาไทยใช้ว่า สร (สะ-ระ) สระ (สะ-หฺระ, สะ) ศร (สอน)

“สร” มีความหมายหลายอย่าง คือ –

1 สร = สระ (ที่คู่กับพยัญชนะ) แปลตามศัพท์ว่า “อักษรที่เป็นไปเองได้โดยไม่ต้องอาศัยอักษรอื่น” หรือ “อักษรเป็นเครื่องเป็นไปได้แห่งอักษรอื่นๆ” (มีสระ พยัญชนะจึงออกเสียงได้)

2 สร = เสียง, ศัพท์ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่แล่นไปสู่ (โสตประสาท) ผู้ฟัง” ดังคำว่า “สรภัญญะ” = “สวดด้วยเสียง” หมายถึงสวดมนต์เป็นทำนอง

3 สร = ลูกศร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์” หรือ “สิ่งอันเขายิงไป” (ฝรั่งว่า “สร” เป็นชื่อของไม้อ้อ [the reed, saccharum] อาวุธชนิดนี้แต่เดิมทำด้วยไม้อ้อ จึงได้ชื่อว่า “สร”)

4 สร = สระน้ำ, บึง, หนองน้ำธรรมชาติ แปลตามศัพท์ว่า “แหล่งน้ำที่เป็นไปตามปกติ”

5 นอกจากนี้ “สร” ยังแปลว่า ระลึกถึง, ไป, เคลื่อนไหว, ตามไป, ของเหลว, การไหล

“สร” เป็นคำ “พ้องรูป” ในภาษาบาลี คือเขียนเหมือนกัน แต่ความหมายต่างกัน

ภควา

อ่านว่า พะ-คะ-วา

“ภควา” ศัพท์เดิมเป็น “ภควนฺตุ” (พะ-คะ-วัน-ตุ) แปลงรูปตามการแจกด้วยวิภัตติที่หนึ่ง เอกพจน์ เป็น “ภควา” แปลทับศัพท์ว่า “พระผู้มีพระภาค”

ชี

(ภาษาไทย หรือมาจากบาลี ?)

คำว่า “ชี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

ชี (คำนาม) = นักบวช เช่น ชีปะขาว; คําเรียกหญิงที่นุ่งขาวห่มขาว โกนคิ้วโกนผมถือศีล, แม่ชี ก็เรียก. (ส. ชี ใช้พูดต้นนามเป็นเครื่องหมายแห่งความยกย่อง).