บาลีวันละคำ

นิทาน

อ่านว่า นิ-ทา-นะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า นิ-ทาน

“นิทาน” (นิ + ทาน = ให้) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ให้ผล” “สิ่งที่ให้ความกระจ่าง” “สิ่งเป็นเครื่องกำหนด” ความหมายคือ บ่อเกิด, แหล่งกำเนิด, เหตุเกิด, เรื่องเดิม, ข้ออ้าง

ความหมายที่เด่นชัดของ “นิทาน” ในภาษาบาลีคือ เรื่องราวที่เป็นเหตุให้ต้องบัญญัติศีลของภิกษุ หรือเป็นเหตุให้พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุทำเช่นนั้นเช่นนี้ได้ เช่น

– แต่เดิมภิกษุเที่ยวเก็บผ้าที่เขาทิ้งแล้วมาปะเย็บย้อมทำเป็นจีวรใช้นุ่งห่ม (ที่เรียกว่า ผ้าบังสุกุล) ต่อมาหมอชีวกมีศรัทธาทำจีวรสำเร็จรูปไปถวายพระ พระพุทธเจ้าจึงทรงอนุญาตให้ภิกษุรับจีวรสำเร็จรูปได้ หมอชีวกก็เป็น “นิทาน” ของเรื่องนี้

เลขานุการ

อ่านว่า เล-ขา-นุ-กาน

“เลขานุการ” ประกอบด้วย เลขา + อนุการ

“เลขา” แปลว่า รอยขีด, รอยเขียน, การขีดเขียน, สิ่งที่เขียน, ตัวอักษร, คำจารึก, หนังสือ (ดูเพิ่มเติมที่คำว่า “เลขาธิการ”)

“อนุการ” มาจาก อนุ (= น้อย, ภายหลัง, ตาม) + การ (= การกระทำ) = อนุการ แปลว่า การทําตาม, การเอาอย่าง, การเลียนแบบ

“เลขานุการ” แปลตามศัพท์คือ “เขียนตาม” ความหมายที่เข้าใจกันคือ ผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับหนังสือหรืออื่น ๆ ตามที่ผู้มีอำนาจสั่ง

ถามว่า “เลขานุการ” กับ “เลขาธิการ” มีฐานะต่างกันอย่างไร

คำตอบที่น่าจะชัด สั้น และตรงประเด็นก็คือ –

“เลขาธิการ” เป็นผู้บริหาร มีอำนาจออกคำสั่งได้

“เลขานุการ” เป็นผู้ปฏิบัติ มีหน้าที่ทำตามคำสั่ง (เช่น แปรคำสั่งออกเป็นลายลักษณ์อักษร)

ในแง่ตัวบุคคล (ไม่ใช่ชื่อตำแหน่งงาน) เลขานุการ ก็คือคนคัดกรองงานที่อยู่ใกล้ตัวผู้บังคับบัญชา สำหรับทหารบกเรียก “ทส.” (ทอ-สอ นายทหารคนสนิท) ทหารเรือเรียก “นายธง” ตำรวจเรียก “นายเวร” พลเรือนทั่วไปเรียกสั้นๆ ว่า “เลขาฯ” หรือภาษาปากว่า “หน้าห้อง”

: “เพราะมีผู้ทำตามคำสั่ง จึงทำให้มีอำนาจ”
แต่จงคิดให้ดี : ถ้าไม่มี “ลูกน้อง” แล้วจะเป็น “นาย” ใคร ?

นิยาม

อ่านว่า นิ-ยาม

“นิยาม” แปลตามศัพท์ว่า “กำหนด”
ถ้า “กำหนด” มาจาก “กด” และ “กด” = “กฎ” นิยามก็คือ “กฎ” นั่นเอง
ความหมายของ “นิยาม” จึง = การกำหนด, การจำกัด, ความแน่นอน

ในภาษาไทย “นิยาม” มักใช้ในความหมายว่า “กําหนดหรือจํากัดความหมายที่แน่นอน” โดยเฉพาะในการให้ความหมายของถ้อยคำต่างๆ ที่ใช้ในการทำพจนานุกรม

หลักของ “นิยาม” ที่บริสุทธิ์ คือแสดงความหมายไปตามความเป็นจริงของสิ่งนั้นๆ โดยปลอดจากความรู้สึกหรือความคิดเห็น

นโรดม

อ่านว่า นะ-โร-ดม
คำนี้ภาษาบาลีเป็น “นรุตฺตม” อ่านว่า นะ-รุด-ตะ-มะ
“นรุตฺตม” ประกอบด้วย นร + อุตฺตม
“นร” แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้นำไป” (2) “ผู้นำไปสู่ความเป็นใหญ่” (3) “ผู้ดำเนินไปสู่ภพน้อยภพใหญ่” (4) “ผู้อันกรรมของตนนำไป” (5) “ผู้ถูกนำไปตามกรรมของตน” ความหมายที่เข้าใจกันคือ “คน” (ปกติไม่จำกัดว่าหญิงหรือชาย)

“อุตฺตม” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่มีความหมายยิ่งกว่ายอด” คือยอดว่าสูงแล้ว ยังสูงกว่ายอด ความหมายที่เข้าใจกันคือ ประเสริฐ, สูงสุด, เป็นใหญ่. ในภาษาไทยใช้ว่า “อุดม” (= ต เป็น ด ลบ ต ตัวหนึ่ง)

นร + อุตฺตม บาลีเป็น “นรุตฺตม” แต่สันสกฤตจะเป็น “นโรตฺตม” เราเขียนอิงสันสกฤต และเมื่อใช้สูตร “ตอ เป็น ดอ ลบ ตอ ตัวหนึ่ง” นโรตฺตม ก็เป็น “นโรดม” ตรงตัว

“นรุตฺตม = นโรตฺตม = นโรดม” แปลว่า “ผู้สูงสุดแห่งคนทั้งหลาย”
พจน.42 ให้ความหมาย “นโรดม” ว่า “พระราชา” แต่ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา “นรุตฺตม” เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า
การใช้พระนามของพระพุทธเจ้าเป็นพระนามของพระเจ้าแผ่นดิน เป็นค่านิยมอย่างหนึ่งในประเทศที่นับถือพระพุทธศาสนา
ค่านิยมนี้มีนัยสำคัญยิ่ง กล่าวคือ พระเจ้าแผ่นดินมีหน้าที่เปลื้องทุกข์ของทวยราษฎร์ เฉกเช่นพระโลกนาถเปลื้องทุกข์แก่เวไนยสัตว์

: ผู้บริหารบ้านเมืองที่ไม่สามารถเปลื้องทุกข์ของบ้านเมืองได้ ย่อมไม่มีความชอบธรรมที่จะอยู่ในตำแหน่งต่อไป-ไม่ว่าจะได้ตำแหน่งนั้นมาด้วยวิธีการใดๆ ก็ตาม

ทิสาปาโมกฺข

อ่านว่า ทิ-สา-ปา-โมก-ขะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ทิศาปาโมกข์” อ่านว่า ทิ-สา-ปา-โมก

“ทิสาปาโมกฺข” ประกอบด้วย ทิสา + ปาโมกฺข
“ทิสา” คำเดียวกับ “ทิศ” ที่ใช้ในภาษาไทย แปลตามศัพท์แบบไขความว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้น ว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง” (พจน.42 จำกัดความสั้นๆ ว่า ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง)
ในภาษาบาลีคำนี้เป็นอิตถีลิงค์ จึงเป็น “ทิสา” ไม่ใช่ “ทิส” (ทิศ) เหมือนในภาษาไทย

“ปาโมกฺข” (จาก ป + มุข) แปลตามศัพท์ว่า “ดำรงอยู่ในความเป็นประมุข” หมายถึงผู้เป็นหัวหน้า, ผู้เป็นประธาน และมีความหมายว่า สำคัญ, ที่หนึ่ง, ดีเลิศ, วิเศษ, เด่น, สูงสุด, ประเสริฐ

ทิสา + ปาโมกฺข = ทิสาปาโมกฺข = ทิศาปาโมกข์ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นประธานในทิศ” แต่ใช้ในฐานะเป็นสำนวน (idiom) มีความหมายว่า “ผู้มีชื่อเสียงปรากฏไปทุกทิศ” ฝรั่งแปล “ทิสาปาโมกฺข” ว่า world-famed

“ทิศาปาโมกข์” เป็นคุณศัพท์ของผู้สอนศิลปวิทยาที่มีความรู้และชื่อเสียงโด่งดัง สำนักทิศาปาโมกข์ที่มีชื่อเสียงที่สุดในอดีตของชมพูทวีป คือ ตักกศิลา
(หมอชีวกโกมารภัจก็สำเร็จแพทย์จากสำนักทิศาปาโมกข์แห่งตักกศิลา)

: ผลสำเร็จของศิษย์ วัดผลสัมฤทธิ์ของอาจารย์ (และของสำนักทิศาปาโมกข์ทั้งหลาย)

สึก
(คำไทยที่มีรากมาจากบาลี)

“สึก” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บไว้ 3 คำ คือ

สึก ๑ : กร่อนไป, ร่อยหรอไป เช่น รองเท้าสึก บันไดสึก
สึก ๒ : (ปาก) ลาสิกขา, ลาสึก ก็ว่า
สึก ๓ : การรู้ตัว, การระลึกได้, การจําได้, มักใช้ควบกับคํา รู้ เป็น รู้สึก และแผลงว่า สํานึก ก็มี

เฉพาะ “สึก” ๒ ไขความว่า “ลาสิกขา” หมายถึงลาจากเพศสมณะ คือที่พูดว่า “ลาสึก”

วัฒนธรรม
(บาลีไทย)

เขียนแบบบาลีเป็น “วฑฺฒนธมฺม” (วฑฺฒน + ธมฺม) อ่านว่า วัด-ทะ-นะ-ทำ-มะ

“วฑฺฒน” แปลว่า การเพิ่มขึ้น, การยกให้สูง, การบำรุง, การเพิ่มเติม, การทำให้เจริญขึ้น, การทำให้ยาวออกไป (และยังแปลในความหมายอื่นได้อีก) ความหมายที่เราคุ้นกันก็คือ “ความเจริญ”

“ธมฺม” แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้” มีความหมายหลากหลาย คือ ธรรมดา, ธรรมชาติ, สภาวธรรม, สัจธรรม, ความจริง; เหตุ, ต้นเหตุ; สิ่ง, ปรากฏการณ์, ธรรมารมณ์, สิ่งที่ใจคิด; คุณธรรม, ความดี, ความถูกต้อง, ความประพฤติชอบ; หลักการ, แบบแผน, ธรรมเนียม, หน้าที่; ความชอบธรรม, ความยุติธรรม; พระธรรม, คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า

“วฑฺฒนธมฺม” เขียนแบบไทยเป็น “วัฒนธรรม” (วฑฺฒน ตัด ฑ ออก เป็น วัฒน, ธมฺม เขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม) เป็นคำที่บัญญัติขึ้นเพื่อเทียบคำภาษาอังกฤษว่า culture
ตามที่ปรากฏหลักฐาน เดิมใช้คำว่า “พฤฒิธรรม” (พฺรึด-ทิ-ทำ) แต่ไม่มีผู้นิยม จึงเปลี่ยนเป็น “วัฒนธรรม” และใช้กันมาจนทุกวันนี้

: เมื่อใดเห็นหายนธรรมเป็นวัฒนธรรม เมื่อนั้นคือหายนะ

ปเวณิ

อ่านว่า ปะ-เว-นิ (เป็น “ปเวณี” ก็มีบ้าง แต่น้อย)

ประกอบด้วย ป + วี (ธาตุ = ถัก, ทอ, สืบต่อ)+ ณี = ปเวณิ แปลตามศัพท์ว่า “การสืบต่อไปเรื่อยๆ” มีความหมายหลายนัย คือ –
1- ม้วนผม, มวยผม, ผมเปีย, ผมที่ถักยาว
2- เสื่อ หรือสิ่งทอ, เครื่องลาด
3- ประเพณี, ขนบธรรมเนียม, ความเคยชินหรือกิจวัตร, ประเพณีที่มีมานาน
4- การสืบสกุล, เชื้อสาย, พันธุ์, เชื้อชาติ

ทายก – ทายิกา

อ่านว่า ทา-ยะ-กะ / ทา-ยิ-กา
ภาษาไทยเขียนเหมือนกัน อ่านว่า ทา-ยก / ทา-ยิ-กา

“ทายก-ทายิกา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ให้” กระบวนการทางไวยากรณ์คือ –

(1) “ทา” ธาตุ ในความหมายว่า “ให้” แปลง “อา” เป็น “อาย” (อา-ยะ) = ทาย
(2) ทาย + ณฺวุ (นะ-วุ เป็นปัจจัย = “ผู้-”) แปลง ณฺวุ เป็น “อก” (อะ-กะ)
(3) จึง = ทาย + อก = ทายก แปลว่า “(ชาย) ผู้ให้”

ถ้าเพศหญิง ลง “อา” (เครื่องหมายอิตถีลิงค์) และ “อิ” อาคมหน้า “อา” = “อิ-า” จึง = ทายก + อิ-า = ทายิกา แปลว่า “(หญิง) ผู้ให้”

มหัศจรรย์

อ่านว่า มะ-หัด-สะ-จัน

“มหัศจรรย์” เป็นรูปสันสกฤต “มหาศฺจรฺย”
บาลีเป็น “มหจฺฉริย” อ่านว่า มะ-หัด-ฉะ-ริ-ยะ

“มหจฺฉริย” ประกอบด้วย มหา + อจฺฉริย (เขียนอิงสันสกฤต = อัศจรรย์ : มหา + อัศจรรย์ = มหัศจรรย์)

“มหา” แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่

“อจฺฉริย” แปลตามศัพท์ว่า –

1-“สิ่งอันบุคคลพึงประพฤติให้ยิ่ง” หมายความว่า ปกติกิริยาอาการเป็นแบบหนึ่ง แต่พอมี “อจฺฉริย” เกิดขึ้น กิริยาอาการเปลี่ยนเป็นยิ่งกว่าปกติ

2-“สิ่งที่ควรดีดนิ้วให้” คำแปลนี้ไทยกับฝรั่งมองต่างกัน
– ไทยตีความเป็น “ยกนิ้วให้” คือยอดเยี่ยม ดีเลิศกว่าธรรมดาสามัญ
– ส่วนฝรั่งแปลว่า at the snap of a finger. “สิ่งซึ่งเกิดขึ้นชั่วดีดนิ้วมือ” = เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลันไม่ทันรู้ตัว

“มหัศจรรย์” ในภาษาไทยมีความหมายว่า แปลกประหลาดมาก, น่าพิศวงมาก, ผิดปกติวิสัยของธรรมชาติ

: สิ่งที่คั่นระหว่าง “ปกติ” กับ “มหัศจรรย์” คือ “สติ-รู้ทัน”
ถ้ารู้ทันว่ามันคืออะไร ก็ปกติ
ถ้าไม่รู้ หรือรู้ไม่ทัน ก็อัศจรรย์