บาลีวันละคำ

ยถา – สพฺพี

อ่านว่า ยะ-ถา – สับ-พี

ในการทำบุญทั้งปวง ตอนท้ายพิธี พระสงฆ์จะบอกเจ้าภาพว่า “เตรียมกรวดน้ำรับพร” แล้วท่านก็อนุโมทนาเป็นภาษาบาลี ขึ้นต้นว่า “ยถา …”
เจ้าภาพต้องกรวดน้ำอุทิศส่วนบุญในตอนนี้

มาตาปิตา

แปลทับศัพท์ว่า “มารดาและบิดา” หรือคำไทยว่า “พ่อแม่”

มาตา = มารดา = แม่ รากศัพท์ว่า มาตุ แปลว่า “ผู้รักลูกโดยธรรมชาติ” หรือ “ผู้ยังบุตรให้ดื่มนม”

ปิตา = บิดา = พ่อ รากศัพท์ว่า ปิตุ แปลว่า “ผู้คุ้มครองบุตร” หรือ “ผู้รักบุตร”

โปรดสังเกตว่า คำบาลีว่า “มาตาปิตา” ยกแม่ขึ้นก่อน
คำไทยพูดว่า “พ่อแม่” ยกพ่อขึ้นก่อน

ชยนฺโต

อ่านว่า ชะ-ยัน-โต
แปลว่า “ชนะอยู่” (ชัยชนะได้เกิดขึ้นแล้วและยังชนะอยู่)

เป็นคำขึ้นต้น “ชัยมงคลคาถา” ที่พระสงฆ์สวดในเวลาประกอบพิธีมงคล โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ได้ฤกษ์ลงมือทำพิธี เช่น เจิมป้าย ตัดจุก ประพรมน้ำพระพุทธมนต์ มีคำเรียกว่า “เจริญชัยมงคลคาถา” มักเรียกกันง่ายๆ ว่า “สวดชยันโต”

พุทฺธชยนฺตี

อ่านว่า พุด-ทะ-ชะ-ยัน-ตี

คำนี้มีความหมาย 2 นัย คือ –

1 วันแห่งชัยชนะของพระพุทธเจ้า
มาจาก พุทฺธ + ชย + อนฺต + อี = พุทฺธชยนฺตี

2 วันเกิดของพระพุทธเจ้า
มาจาก พุทฺธ + ชยนฺตี = พุทฺธชยนฺตี
นัยที่ 2 นี้ “ชยนฺตี” แปลว่า “ยัง – ให้เกิด” พุทฺธชยนฺตี คือ “วันที่ยังพระพุทธเจ้าให้เกิด”

ฌาน – ญาณ

ภาษาบาลี อ่านว่า ชา-นะ, ยา-นะ
ภาษาไทยอ่านว่า ชาน, ยาน

ฌาน หมายถึง “สมาธิ” คือภาวะที่จิตสงบแน่วแน่เนื่องมาจากการเพ่งอารมณ์, การเพ่งอารมณ์จนจิตแน่วแน่เป็นสมาธิ

บิณฑบาต

มาจากคำบาลีว่า “ปิณฺฑปาต” อ่านว่า ปิน-ดะ-ปา-ตะ

ปิณฺฑ = ก้อนข้าว
ปาต = ตก (เช่น ของตกลงที่พื้น)

ปิณฺฑปาต แปลตามศัพท์ว่า “การตกของก้อนข้าว” หมายถึง ทำอาหารให้ตกลงไปในบาตรพระ คือตักบาตร หรือใส่บาตรนั่นเอง

บิณฑบาต จึงหมายถึง พระภิกษุสามเณรรับของที่เขานํามาใส่บาตร

บังสุกุล

ออกเสียงว่า บัง-สุ-กุน (สุ – สระ อุ ไม่ใช่ สะ – สระ อะ)

“บังสุกุล” ภาษาบาลีเป็น ปํสุ + กูล (ปัง-สุ-กู-ละ)

“ปํสุ” เขียนแบบไทยเป็น “บังสุ” แปลว่า ฝุ่น, ขี้ดิน

สาธุ

เป็นคำที่พูดกันติดปากมากที่สุด
สอนลูกให้ไหว้พระตั้งแต่เด็ก “ธุพระซะลูก”

“ธุ” ก็คือ “สาธุ”

เห็นใครทำบุญทำกุศล ก็พูดว่า “โมทนา สาธุ”

เวลาพระสงฆ์ท่านประชุมกันแล้วขอความเห็นต่อที่ประชุมในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ถ้าที่ประชุมเห็นชอบด้วย ก็จะเปล่งเสียงพร้อมกันว่า “สาธุ”

“สาธุ” แปลตามศัพท์ว่า “ยังประโยชน์ให้สำเร็จ”
มีความหมายว่า สิ่งที่กำลังทำอยู่นั้นสำเร็จผลดีตามที่ต้องการแน่ๆ

แปลให้สั้นที่สุดว่า
“ดีแล้ว”
“ถูกต้องแล้ว”

สพฺเพ สตฺตา

เป็นคำที่คุ้นปากคนไทยอีกคำหนึ่ง ใช้ในคำแผ่เมตตา

“สพฺเพ” คำเดิมคือ สพฺพ (สับ-พะ) เป็นคุณศัพท์ แจกวิภัตติตามตัวประธาน (ในที่นี้คือ สตฺตา) จึงเป็น สพฺเพ

“สตฺตา” คำเดิมคือ สตฺต (สัด-ตะ) แจกวิภัตติเอกพจน์ เป็น สตฺโต พหูพจน์เป็น สตฺตา

สพฺเพ (สับ-เพ) แปลว่า ทั้งหมด ทั้งสิ้น ทั้งปวง
สตฺตา (สัด-ตา) แปลทับศัพท์ว่า สัตว์ทั้งหลาย

“สัตว์” ในภาษาไทย หมายถึงสัตว์เดรัจฉาน นอกจากมนุษย์
แต่ “สัตว์” ในภาษาบาลี หมายถึงสิ่งมีชีวิตทั้งมวล

“ห้ามฆ่าสัตว์” ไม่ใช่ห้ามฆ่าเฉพาะนกหนูปูปลา หรือสัตว์เดรัจฉาน แต่หมายถึงห้ามทำลายสรรพชีวิต ไม่ว่าคนหรือสัตว์

บาลีวันละคำ (9)

12 5 55

ข้อมูลเพิ่มเติม
—————–
คำแผ่เมตตาตามแบบที่ใช้ทั่วไปว่าดังนี้ –

สพฺเพ สตฺตา สัตว์ทั้งหลายที่เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น

อเวรา โหนตุ จงเป็นสุข ๆ เถิด อย่าได้มีเวรแก่กันและกันเลย

อพฺยาปชฺฌา โหนฺตุ อย่าได้พยาบาทเบียดเบียนซึ่งกันและกันเลย

อนีฆา โหนฺตุ อย่าได้มีความทุกข์กายทุกข์ใจเลย

สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ จงมีความสุขกายสุขใจ รักษาตนให้พ้นจากทุกข์ภัยทั้งสิ้นเถิด

สพฺพ = สรรพ, ทั้งปวง, ทั้งหมด (สมตฺต อขิล สกล นิสฺเสส อเสส ฯเปฯ) (ศัพท์วิเคราะห์)
– สรติ ปวตฺตตีติ สพฺพํ สิ่งที่เป็นไป
สรฺ ธาตุ ในความหมายว่าเป็นไป ว ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ, แปลง ร เป็น พ, ว เป็น พ
– สพฺพติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สพฺพํ สิ่งที่เป็นไป
สพฺพ ธาตุ ในความหมายว่าเป็นไป อ ปัจจัย

กุสลา ธมฺมา

เป็นคำที่ได้ยินกันคุ้นหูเวลาไปฟังสวดศพ
คำที่เป็นชุดกันก็คือ
กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา ธมฺมา.

กุสลา ธมฺมา (กุ-สะ-ลา ทำ-มา) แปลว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นความดี เช่น การแบ่งปัน เมตตา ปัญญา
อกุสลา ธมฺมา (อะ-กุ-สะ-ลา ทำ-มา) แปลว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นความชั่ว เช่น โลภ โกรธ หลง
อพฺยากตา ธมฺมา (อัพยา-กะ-ตา ทำ-มา) แปลว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นกลางๆ (ไม่ดีไม่ชั่วในตัวมันเอง )

อย่าง Facebook นี่ ใช้ทำความดีก็ได้ เช่นบอกภาษาบาลีวันละคำ
ใช้ทำความชั่วก็ได้ เช่นเขียนด่ากัน
Facebook จึงเป็น อพฺยากตา ธมฺมา ไม่ดีไม่ชั่วในตัวมันเอง

บาลีวันละคำ (8)

11 5 55

ห้องพระ
10-7-55