บาลีวันละคำ

บุญ

มาจากรากศัพท์ว่าอะไร

“บุญ” อ่านว่า บุน
บาลีเป็น “ปุญฺญ” อ่านว่า ปุน-ยะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ปุ (ธาตุ = ชำระ สะอาด) + ณฺย ปัจจัย, ลง น อาคม, ลบ ณฺ, แปลง นฺย (คือ น อาคม + (ณฺ)-ย ปัจจัย) เป็น ญ, ซ้อน ญฺ

: ปุ + น + ณฺย = ปุนณฺย > ปุนฺย > (+ ญฺ) ญ = ปุญฺญ แปลตามศัพท์ว่า “กรรมที่ชำระสันดานของตนให้สะอาด” “กรรมที่ชำระผู้ทำให้สะอาด”

สมณบริโภค

อ่านว่า สะ-มะ-นะ-บอ-ริ-โพก
ประกอบด้วย สมณ + บริโภค

(๑) “สมณ”

อ่านว่า สะ-มะ-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สงบจากบาปด้วยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค” หรือแปลสั้นๆ ว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

พลวัต

อ่านว่า พน-ละ-วัด
ประกอบด้วย พล + วัต

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

สุจริต

อ่านว่า สุด-จะ-หฺริด
บาลีอ่านว่า สุ-จะ-ริ-ตะ
ประกอบด้วย สุ + จริต

(๑) “สุ”

เป็นคำอุปสรรค (คำที่ใช้ประกอบข้างหน้าคำนามหรือกริยาให้มีความหมายยักเยื้องออกไป) นักเรียนบาลีแปลกันว่า ดี, งาม, ง่าย

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แสดงความหมายของ “สุ-” ไว้ว่า well, happily, thorough (ดี, อย่างมีสุข, ทั่วถึง)

อัมพาต

อ่านว่า อำ-มะ-พาด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อัมพาต : (คำนาม) อาการที่อวัยวะบางส่วนเช่นแขนขาตายไปกระดิกไม่ได้. (ส. อมฺ + วาต = โรคลม).”

กัลยาณมิตร [2]

อ่านว่า กัน-ลฺยา-นะ-มิด
ประกอบด้วย กัลยาณ + มิตร

(๑) “กัลยาณ”

บาลีเป็น “กลฺยาณ” (กัน-ลฺยา-นะ) รากศัพท์มาจาก กลฺย (เหมาะสม, ดีงาม) + อณฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ (กลฺ)-ย เป็น อา

ภิรมย์ – อภิรมย์

ภิรมย์ = รื่นเริง
อ + ภิรมย์ = ไม่รื่นเริง ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า คำว่า “ภิรมย์” ให้ดูที่คำว่า “อภิรมย์”

กษัตริย์

ทำไมจึงเขียนอย่างนี้

“กษัตริย์” เป็นรูปคำที่เราเขียนอิงสันสกฤต “กฺษตฺริย” บาลีเป็น “ขตฺติย”

“ขตฺติย” อ่านว่า ขัด-ติ-ยะ รากศัพท์มาจาก –

(๑) ขตฺต + อิย ปัจจัย

๑) “ขตฺต” (ขัด-ตะ) รากศัพท์มาจาก ขฏฺฏ (ธาตุ = ป้องกัน) + อ ปัจจัย, แปลง ฏฺฏ เป็น ตฺต

วิทยาศาสตร์

อ่านว่า วิด-ทะ-ยา-สาด
ประกอบด้วยคำว่า วิทยา + ศาสตร์

(๑) “วิทยา”

บาลีเป็น “วิชฺชา” รากศัพท์มาจาก วิทฺ (ธาตุ = รู้) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณฺ, แปลง ทฺย (คือ (วิ)-ทฺ + (ณฺ)-ย) เป็น ชฺช + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปักษี

อ่านว่า ปัก-สี
บาลีเป็น “ปกฺขี” อ่านว่า ปัก-ขี
ประกอบด้วย ปกฺข + อี ปัจจัย

(๑) “ปกฺข” (ปัก-ขะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ปจฺ (ธาตุ = สุก) + ข ปัจจัย, แปลง จฺ เป็น กฺ

: ปจฺ + ข = ปจฺข > ปกฺข แปลตามศัพท์ว่า “กาลเป็นเหตุสุกแห่งสิ่งที่เป็นอยู่” = ระยะเวลาครึ่งเดือน