บาลีวันละคำ

ปริสุทฺโธ

ตั้งแต่พระเทพวิทยาคม หรือหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ มรณภาพตั้งแต่วันที่ 16 พฤษภาคม 2558 เป็นต้นมา สื่อมวลชนได้เขียนและพูดคำว่า “ปริสุทฺโธ” กันบ่อยๆ เนื่องจากเป็นนามฉายาของท่าน เมื่อเรียกชื่อท่านก็เรียกนามฉายาควบกันไปด้วย

การเขียนและอ่านคำนี้ มีข้อที่ควรเข้าใจให้ถูกต้องดังนี้

ไสยศาสตร์

อ่านว่า ไส-ยะ-สาด
ประกอบด้วย ไสย + ศาสตร์

(๑) คำว่า “ศาสตร์” บาลีเป็น “สตฺถ” (สัด-ถะ) รากศัพท์มาจาก :

(1) สสฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ถ ปัจจัย, แปลง ส ที่สุดธาตุเป็น ต

: สสฺ + ถ = สสถ > สตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์”

(2) สรฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ถ ปัจจัย แปลง ร เป็น ต

: สรฺ + ถ = สรถ > สตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “หมู่เป็นที่เป็นไปแห่งส่วนย่อยทั้งหลาย”

มีปัญหาถามว่า พระนามกรมของ พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพร ..-.. อุดมศักดิ์

คำที่เว้นไว้ซึ่งออกเสียงว่า “เขด” สะกดอย่างไร ?
-เขต- -เขตร- -เขตร์- -เขตต์- ?

ความรู้ทางภาษา :

คำที่สะกดทั้ง 4 แบบนั้น บาลีเขียนเป็น “เขตฺต” อ่านว่า เขด-ตะ

สรีรสังขาร

ภาษาสมัยใหม่

พระเทพวิทยาคม หรือหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ ถึงแก่มรณภาพเมื่อวันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๕๘ ในข่าวที่สื่อมวลชนรายงานมีคำว่า “สรีรสังขารของหลวงพ่อคูณ”

“สรีรสังขาร” (ควรสะกดอย่างนี้ ไม่ใช่ “สรีระสังขาร” เพราะบาลีสันสกฤตสมาสกันไม่ประวิสรรชนีย์กลางคำ) ประกอบด้วยคำว่า สรีร + สังขาร

ธรรมสังเวช

อ่านว่า ทำ-มะ-สัง-เวด
บาลีเป็น “ธมฺมสํเวค” อ่านว่า ทำ-มะ-สัง-เว-คะ
ประกอบด้วย ธมฺม + สํเวค

(๑) “ธมฺม” (ทำ-มะ)

รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย

คูณ

อ่านว่า คูน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“คูณ : (คำกริยา) เพิ่มจํานวนเท่าตัวตามหน่วยที่ต้องการ, เท่า เช่น ทวีคูณ คือ ๒ เท่า ตรีคูณ คือ ๓ เท่า. (คำนาม) เรียกเครื่องหมายดังนี้ x ว่า เครื่องหมายคูณ. (ป., ส. คุณ).”

สาธยาย

อ่านว่า สา-ทะ-ยาย และ สาด-ทะ-ยาย
บาลีเป็น “สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ

“สชฺฌาย” รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อ (อะ) ที่ -ฌ เป็น อา

เอกลักษณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า เอก-กะ-ลัก
ประกอบด้วย เอก + ลักษณ์

(๑) “เอก”

บาลีอ่านว่า เอ-กะ รากศัพท์มาจาก อิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป, ตั้งอยู่) + ณฺวุ ปัจจัย, แผลง อิ เป็น เอ, แปลง ณฺวุ เป็น อก

พิพากษา

อ่านว่า พิ-พาก-สา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พิพากษา : (คำกริยา) (คำที่ใช้ในกฎหมาย) ตัดสินคดีโดยศาล, เรียกตุลาการผู้ทำหน้าที่ตัดสินดังกล่าวว่า ผู้พิพากษา, เรียกคำตัดสินนั้นว่า คำพิพากษา. (ส. วิวกฺษา ว่า ความสำคัญ).”

นิคหกรรม

อ่านว่า นิก-คะ-หะ-กำ
ประกอบด้วย นิคห + กรรม

(๑) “นิคห”

บาลีเป็น “นิคฺคห” (นิก-คะ-หะ) รากศัพท์มาจาก นิ (เข้า, ลง, ไม่มี, ออก) + คหฺ (ธาตุ = ถือ, จับ, ยึด) + อ ปัจจัย, ซ้อน คฺ