บาลีวันละคำ

ธนาคาร

อ่านว่า ทะ-นา-คาน
บาลีอ่านว่า ทะ-นา-คา-ระ
ประกอบด้วย ธน + อคาร

“ธน” (ทะ-นะ) แปลตามศัพท์ว่า
– “สิ่งอันผู้คนออกเสียงว่าเป็นของเรา” (คือแสดงความเป็นเจ้าของด้วยความชื่นชม)
– “สิ่งยังภาวะคนจนให้เกิด” (คำแปลนี้ฟังเหมือนขัดแย้ง คือถ้ามี “ธน” ความจนก็จะไม่เกิด แต่มองในมุมกลับก็คือ “ทำให้เกิดคนจนเพราะไม่มีสิ่งนี้”)

จรรยาบรรณ [1] อ่านว่

สาธิต

อ่านว่า สา-ทิด
บาลีอ่านว่า สา-ทิ-ตะ

“สาธิต” เป็นกริยากิตก์ (กิตก์ อ่านว่า กิด เป็นกริยาชนิดหนึ่งในภาษาบาลี ใช้เป็นคุณศัพท์ได้ด้วย) รากศัพท์มาจาก สาธ (ธาตุ = สำเร็จ) + อิ อาคม + ต ปัจจัย

: สาธ + อิ = สาธิ + ต = สาธิต แปลตามศัพท์ว่า “ให้สำเร็จแล้ว” หมายถึง ถูกทำให้สำเร็จ, สิ่งที่ถูกทำสำเร็จแล้ว

สัตยาบัน

อ่านว่า สัด-ตะ-ยา-บัน

พจน.42 บอกว่า “สัตยาบัน” มาจากคำสันสกฤต สตฺย + อาปนฺน

“สตฺย” ภาษาไทยใช้ว่า สัตย-, สัตย์ พจน.42 บอกไว้ว่า –

“สัตย-, สัตย์ : (คำนาม) ความจริง เช่น รักษาสัตย์, คำมั่นสัญญา, เช่น เสียชีพอย่าเสียสัตย์ ลูกเสือให้สัตย์ปฏิญาณ.(คำวิเศษณ์) จริง เช่น วาจาสัตย์, มักใช้เข้าคู่กับคำอื่น เช่น สัตย์ซื่อ ซื่อสัตย์ สัตย์จริง”

โมฆียะ

อ่านว่า โม-คี-ยะ
รากศัพท์ประกอบด้วย โมฆ + อีย ปัจจัย

“โมฆ” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่หลงลืม” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง เปล่า, ว่าง, ไร้ประโยชน์, ไม่บรรลุผลดังที่ประสงค์ (ดูเพิ่มเติมที่ “โมฆะ” บาลีวันละคำ (632) 6-2-57)

พุทธะอิสระ
(ชื่อเฉพาะ)

อ่านว่า พุด-ทะ-อิด-สะ-ระ
ประกอบด้วย พุทธะ + อิสระ

“พุทธะ” บาลีเขียน “พุทฺธ” (มีจุดใต้ ทฺ ทหาร) อ่านว่า พุด-ทะ เป็นคำกริยา แปลว่า “รู้แล้ว” เป็นคุณศัพท์แปลว่า ผู้รู้, ผู้ตื่น, ผู้เบิกบาน เป็นคำนาม แปลว่า “พระพุทธเจ้า”

โมฆะ

เขียนแบบบาลีเป็น “โมฆ”
อ่านว่า โม-คะ

“โมฆ” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่หลงลืม” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง เปล่า, ว่าง, ไร้ประโยชน์, โง่ , งี่เง่า

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ว่า –
“โมฆ-, โมฆะ : เปล่า, ว่าง; ไม่มีประโยชน์, ไม่มีผล, เช่น สัญญาเป็นโมฆะ; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) เสียเปล่า ไม่มีผลบังคับหรือผูกพันตามกฎหมาย”

รัฐประหาร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกคำอ่านไว้ว่า

(1) รัด-ถะ-ปฺระ-หาน
(2) รัด-ปฺระ-หาน

ความเห็น

1 อ่านว่า รัด-ถะ-ปฺระ-หาน เป็นการอ่านตามหลักคำสมาส
2 อ่านว่า รัด-ปฺระ-หาน (ไม่มีเสียง -ถะ-) เป็นการอ่านแบบไม่เอื้อหลัก หรืออ่านตามสะดวกปาก ถ้ารักภาษาไทย ไม่ควรอ่านแบบนี้

ปฏิวัติ

อ่านว่า ปะ-ติ-วัด
บาลีเป็น “ปฏิวตฺติ” อ่านว่า ปะ-ติ-วัด-ติ
ประกอบด้วย ปฏิ + วตฺติ

“ปฏิ” เป็นคำอุปสรรค ใช้นำหน้าคำอื่น มีความหมายว่า เฉพาะ ตอบ ทวน กลับ ในที่นี้น้ำหนักของความหมายอยู่ที่ “กลับ” หรือ “ทวน”

“วตฺติ” จากคำกริยา ปฐมบุรุษ เอกพจน์ “วตฺตติ” แปลว่า เคลื่อน, ดำเนินไป, ไปต่อไป, เกิดขึ้น, เป็นไป; ดำรงอยู่; มีชีวิตอยู่, เป็นอยู่; กระทำ (to move, go on, proceed; to happen, take place, to be; to be in existence; to fare, to do)

โลก

อ่านว่า โลก
บาลีอ่านว่า โล-กะ

รู้จัก “โลก” ในแง่มุมต่างๆ

๑ ในแง่ภาษา

1 “โลก” มีรากศัพท์มาจาก ลุชฺ (ธาตุ = พินาศ) + ณ ปัจจัย แปลง ช เป็น ก แผลง อุ เป็น โอ
: ลุชฺ > ลุก > โลก + ณ = โลก แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป”