บาลีวันละคำ

สงคราม

อ่านว่า สง-คฺราม
บาลีเป็น “สงฺคาม” อ่านว่า สัง-คา-มะ

“สงฺคาม” รากศัพท์ประกอบด้วย –

1 สํ (= พร้อมกัน) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ณ ปัจจัย
: สํ + คมฺ > คาม + ณ = สงฺคาม แปลตามศัพท์ว่า “ไปพร้อมกัน” “รวบรวมกันไป”

2 สงฺคาม (ธาตุ = ต่อสู้) + อ ปัจจัย
: สงฺคาม + อ = สงฺคาม แปลตามศัพท์ว่า “ต่อสู้กัน”

กากบาท

อ่านว่า กา-กะ-บาด
บาลีเป็น “กากปาท” อ่านว่า กา-กะ-ปา-ทะ

“กาก” (กา-กะ) แปลตามศัพท์ว่า “ทำเสียงว่ากา” “ส่งเสียงว่ากา” รากศัพท์มี 2 ทาง คือ –

1 กา (เสียงว่า “กา”) + กร (ธาตุ = ทำ) + อ ปัจจัย ลบ รฺ ที่สุดธาตุ
: กา + กรฺ > ก + อ = กาก = “ผู้ทำเสียงว่ากา”

2 กา (เสียงว่า “กา”) + กา (ธาตุ = ส่งเสียง) + อ ปัจจัย ลบ อา ที่ธาตุ
: กา + กา > ก + อ = กาก = “ผู้ส่งเสียงว่ากา”

กติกา

อ่านว่า กะ-ติ-กา

“กติกา” แปลตามศัพท์ว่า “ประกอบไว้ในถ้อยคำ” “ดำเนินไปในถ้อยคำ” มีความหมาย 2 นัย คือ –

1 การตกลง, ข้อตกลง, สัญญา (agreement, contract, pact)
2 การพูดกัน, การสนทนา, การเจรจา (talking, conversation, talk)

ตามความหมายนี้ ในบาลีใช้คำเต็มว่า “กติกาวตฺต” (กะ-ติ-กา-วัด-ตะ) แปลว่า “ข้อปฏิบัติตามที่ตกลงกัน”

ใบมรณะบัตร
(เป็นคำเขียนผิด)

“มรณ” บาลีอ่านว่า มะ-ระ-นะ แปลว่า ความตาย, การตาย

“ใบ” เป็นคำไทย พจน.๔๒ บอกความหมายไว้ดังนี้ –

1 ส่วนของพืชที่ติดอยู่กับกิ่งหรือลำต้น โดยมากมีลักษณะเป็นแผ่นแบน ๆ รูปร่างต่าง ๆ กัน มีก้านใบหรือไม่มีก็ได้ มักมีสีเขียว

2 สิ่งที่ทําด้วยผืนผ้าเป็นต้น สําหรับขึงที่เสากระโดงเพื่อรับลม

มหาตมะ คานธี
ชื่อนี้มีความหมายอย่างไร

“มหาตมะ” เขียนแบบบาลีเป็น “มหตฺตา” อ่านว่า มะ-หัด-ตา
ประกอบด้วย มหา + อตฺตา

“มหา” ศัพท์เดิมในบาลีเป็น “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, มาก, สำคัญ, เป็นที่นับถือ
เมื่อผ่านกรรมวิธีทางไวยากรณ์ได้รูปเป็น “มหา-” มักใช้เป็นส่วนหน้าของสมาส

จลาจล

อ่านว่า จะ-ลา-จน
บาลีอ่านว่า จะ-ลา-จะ-ละ
ประกอบด้วย จล + อจล

“จล” บาลีอ่านว่า จะ-ละ แปลว่า หวั่นไหว, สั่น, คลอนแคลน; ไม่มั่นคง, โลเล, ไม่ยืนยง (ฝรั่งแปลว่า moving, quivering; unsteady, fickle, transient)

“อจล” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ไม่หวั่นไหว” มีความหมายตรงกันข้ามกับ “จล” ถ้าเป็นคุณศัพท์ มีความหมายว่า ไม่หวั่นไหว, ไม่คลอนแคลน ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง ภูเขา, แผ่นดิน, สลักหรือลิ่ม, นิพพาน

มติมหาชน
(บาลีไทย)

อ่านว่า มะ-ติ-มะ-หา-ชน
ประกอบด้วย มติ + มหา + ชน

“มติ” แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติที่รู้” (คำหลักคือ “รู้” และมองว่า การรู้นั้นเป็น “ธรรมชาติ” อย่างหนึ่ง) หมายถึง ความรู้, ญาณ, ปัญญา, ความคิด

ฝรั่งให้ความหมายคำว่า “มติ” ว่า mind, opinion, thought; thinking of, hankering after, love or wish for = จิตใจ, ความเห็น, ความคิด; การคิดถึง, ความอยาก, ความอยากได้หรือปรารถนา

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ว่า –

“มติ : ความเห็น, ความคิดเห็น, เช่น ที่ประชุมลงมติ มติของข้าพเจ้า, ความรู้; ข้อวินิจฉัยญัตติที่เสนอต่อที่ประชุม”

สาหัส

อ่านว่า สา-หัด
บาลีเป็น “สาหส” อ่านว่า สา-หะ-สะ

“สาหส” รากศัพท์มาจาก –

1 สห (ธาตุ = อดกลั้น) + อ ปัจจัย = สห (สะ-หะ) แปลว่า “ภาวะเป็นเหตุให้อดกลั้นได้” หมายถึง ความอดกลั้น, กำลัง, ความสามารถ ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ยอม, ทน (submitting to, enduring)

2 สห (ตามข้อ 1) ยืดเสียง ส เป็น สา > สาห + ส ปัจจัย = สาหส (สา-หะ-สะ) แปลว่า “การกระทำอันเกิดจากกำลัง” หมายถึง การใช้กำลัง, การกระทำตามอำเภอใจ, การปฏิบัติที่รุนแรง (violence, arbitrary action, acts of violence) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง รุนแรง, รีบเร่ง, ผลุนผลัน (violent, hasty)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน แปล “สาหส” ว่า ทัณฑ์, พลาตการ, บีฑา punishment; violence; oppression.

สันติวิธี

อ่านว่า สัน-ติ-วิ-ที
ประกอบด้วย สันติ + วิธี

“สันติ” บาลีเขียน “สนฺติ” รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) แปลง มฺ เป็น นฺ + ติ ปัจจัย = สนฺติ แปลว่า ความสงบ, ความราบรื่น (tranquillity, peace)

ในทางธรรม สนฺติ แปลว่า “ภาวะที่ดับกิเลส” หมายถึง นิพพาน

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต ขยายความไว้ว่า –

“สันติ” คือ ความสงบ, ความระงับดับหายหมดไปแห่งความพลุ่งพล่านเร่าร้อนกระวนกระวาย, ภาวะเรียบรื่นไร้ความสับสนวุ่นวาย, ความระงับดับไปแห่งกิเลสที่เป็นเหตุให้เกิดความเร่าร้อนว้าวุ่นขุ่นมัว, เป็นไวพจน์หนึ่งของ นิพพาน

สัตยาเคราะห์
(คำสันสกฤตไทย)

อ่านว่า สัด-ตะ-ยา-เคฺราะ
สันสกฤตเป็น “สตฺยาคฺรห”
ประกอบด้วย สตฺย + คฺรห

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

สตฺย : (คุณศัพท์) ‘สัตย์’ จริง, มีสัตย์; วิศุทธ์, สุจริต, ศุทธมติ, หรือกล่าวความจริง; true; sincere, honest, speaking the truth.