บาลีวันละคำ

โมฆบุรุษ

อ่านว่า โม-คะ-บุ-หฺรุด
บาลีเป็น “โมฆปุริส” อ่านว่า โม-คะ-ปุ-ริ-สะ
ประกอบด้วย โมฆ + ปุริส

“โมฆ” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่หลงลืม” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง เปล่า, ว่าง, ไร้ประโยชน์, โง่ , งี่เง่า

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ว่า –
“โมฆ-, โมฆะ : เปล่า, ว่าง; ไม่มีประโยชน์, ไม่มีผล, เช่น สัญญาเป็นโมฆะ; (ภาษากฎหมาย) เสียเปล่า ไม่มีผลบังคับหรือผูกพันตามกฎหมาย”

สักการบูชา
(บาลีไทย)

อ่านว่า สัก-กา-ระ-บู-ชา
เทียบบาลีเป็น “สกฺการปูชา” (สัก-กา-ระ-ปู-ชา)

“สกฺการ” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ทำด้วยความเคารพ” ใช้ในความหมายว่า การเคารพ, การนับถือ, เครื่องสักการะ

ในภาษาไทย ถ้ามีคำอื่นมาสมาสต่อท้าย เช่น สักการ + บูชา = สักการบูชา อ่านว่า สัก-กา-ระ-บู-ชา ไม่ประวิสรรชนีย์ที่ -ร-
ถ้า สักการ คำเดียว และต้องการให้อ่านว่า สัก-กา-ระ ต้องประวิสรรชนีย์ที่ -ระ

พฤติกรรม – พฤติการณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า พฺรึด-ติ-กำ / พฺรึด-ติ-กาน

“พฤติ” บาลีเป็น “วุตฺติ” (วุด-ติ) แปลตามศัพท์ว่า “การเป็นไปได้” หมายถึง การเลี้ยงชีพ, อาชีพ, การเป็นอยู่, การทำมาหากิน, วิธีดำรงอยู่หรือวิธีกระทำ, ความประพฤติ, การปฏิบัติ, ธรรมเนียม
ความหมายเด่นที่สุดของ “วุตฺติ” คือ การเลี้ยงชีพ

จารีต

อ่านว่า จา-รีด
บาลีเป็น “จาริตฺต” อ่านว่า จา-ริด-ตะ

“จาริตฺต” รากศัพท์คือ จรฺ” (ธาตุ = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา) + อิ (สระ ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อาคม”) + ต ปัจจัย : จร > จาร + อิ = จาริ + ต > ตฺต = จาริตฺต แปลตามศัพท์ว่า “-ที่ประพฤติกันมาแล้ว” หมายถึง ประเพณี, ความประพฤติหรือการปฏิบัติที่ทำต่อกันมา, การปฏิบัติ, ระเบียบการ, วิธีการ, พฤติกรรม, ความประพฤติ, การติดต่อเยี่ยมเยียน, การประสมเข้าด้วยกัน

อภัยโทษ
(บาลีไทย)

อ่านว่า อะ-ไพ-ยะ-โทด
เทียบบาลีเป็น “อภยโทส” อ่านว่า อะ-พะ-ยะ-โท-สะ
(ไม่มีศัพท์ควบเช่นนี้ในบาลี)

“อภัย” บาลีเป็น “อภย” (อะ-พะ-ยะ) มาจากการประสมระหว่าง น (= ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี) + ภย (= ความกลัว, ความตกใจกลัว, ความหวาดหวั่น)

อาณาเขต

อ่านว่า อา-นา-เขด
บาลีเป็น “อาณาเขตฺต” (อา-นา-เขด-ตะ) และ “อาณกฺเขตฺต” (อา-นัก-เขด-ตะ)
ประกอบด้วย อาณา + เขตฺต

“อาณา” แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องส่งไป” หมายถึง คำสั่ง, คำบังคับ, อำนาจ, การสั่ง, คำสอน, อำนาจปกครอง

“เขตฺต” (ภาษาไทยเขียน “เขต” ตัด ต ออกตัวหนึ่ง) แปลตามศัพท์ว่า “ที่หว่านพืช” “ที่รักษาพืชที่หว่านไว้” หมายถึง นา, ไร่, สวน, ที่ดินแปลงหนึ่ง, ที่ดินอันเหมาะสมแก่การเพาะปลูก, ที่ตั้ง, ดินแดน

พระราชบัญญัติ
(บาลีไทย)

อ่านว่า พฺระ-ราด-ชะ-บัน-หฺยัด

“พระราช” เป็นคำบาลีที่ใช้อย่างไทย ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น พระราชวัง, พระราชศรัทธา

“บัญญัติ” บาลีเป็น “ปญฺญตฺติ” (ปัน-ยัด-ติ) แปลตามศัพท์ว่า “การให้รู้โดยทั่วถึง” “การปูลาด” (เทียบการปูเสื่อ ปูพรม หรือเอาที่นั่งที่นอนมาปูไว้ คือการกำหนดขึ้นว่า ใครจะทำอะไรก็ควรทำหรือต้องทำตามข้อกำหนดอย่างนี้ๆ เหมือนใครนั่งจะนอนก็ควรมานั่งนอนตรงที่ซึ่งปูลาดไว้ให้ ไม่ใช่ไปนั่งนอนเกะกะตามใจชอบ)

วุฒิสภา
(บาลีไทย)

อ่านว่า วุด-ทิ-สะ-พา
เทียบบาลีเป็น “วุฑฺฒิสภา” อ่านว่า วุด-ทิ-สะ-พา
ประกอบด้วย วุฑฺฒิ + สภา

“วุฑฺฒิ” แปลว่า การเพิ่ม, ความเจริญ, ความงอกงาม, ความคืบหน้า, ความรุ่งเรือง
ในภาษาไทยอาจอนุโลมใช้หมายถึง ผู้เจริญแล้ว, ผู้เฒ่า, คนแก่, ผู้สูงอายุ ได้ด้วย

เหตุการณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า เหด-กาน

“เหตุ” บาลีอ่านว่า เห-ตุ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เป็นไปสู่ความเป็นผล” “สิ่งเป็นที่ตั้งแห่งผล” หมายถึง เหตุผล, ปัจจัย, เค้ามูล, เรื่อง, ความเหมาะสม (เพื่อบรรลุผล), สิ่งหรือเรื่องที่ทําให้เกิดผล

รัฐประศาสน์

อ่านว่า รัด-ถะ-ปฺระ-สาด
บาลีเป็น “รฏฺฐปสาสน” อ่านว่า รัด-ถะ-ปะ-สา-สะ-นะ
ประกอบด้วย รฏฺฐ + ปสาสน

“รฏฺฐ” แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง (ดูเพิ่มเติมที่ “รัฐบุรุษ” บาลีวันละคำ (288) 21-2-56 และ “รัฐบาล” บาลีวันละคำ (465) 23-8-56)