บาลีวันละคำ

โพธิสมภาร

ใช้ในภาษาไทย อ่านว่า โพ-ทิ-สม-พาน

ในบทขัดโมรปริตร มีคำขึ้นต้นว่า “ปูเรนตัมโพธิสัมภาเร พระโพธิสัตว์บำเพ็ญโพธิสมภาร…”

ในภาษาไทย มีคำที่พูดกันว่า “…พึ่งพระบรมโพธิสมภาร”

“โพธิสมภาร” คืออะไร ?

“โพธิสมภาร” ภาษาบาลีเขียน “โพธิสมฺภาร” (โพ-ทิ-สำ-พา-ระ)ประกอบด้วยคำว่า โพธิ + สมฺภาร

“โพธิ” (รูปเต็ม – สมฺโพธิ) แปลว่า ความรู้, ปัญญา, การตรัสรู้, ความเป็นพระพุทธเจ้า

“สมฺภาร” (สํ + ภาร) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่นำไปด้วยกัน” = การนำมารวมกัน, การสะสม, การตระเตรียม, การผลิต, วัตถุ, ปัจจัย, ส่วนประกอบ, องค์ประกอบ, การเกื้อกูล, การเลี้ยงดู

“โพธิสมฺภาร” มีความหมายรวบยอดว่า “การบำเพ็ญคุณงามความดีเพื่อตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า”

นิพฺพาน

อ่านว่า นิบ-พา-นะ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า นิบ-พาน

(๑) “นิพฺพาน” ในแง่ภาษา

1- “สภาวธรรมที่ออกพ้นจากเครื่องร้อยรัด”
2- “สภาวธรรมเป็นเหตุดับไปแห่งไฟราคะเป็นต้น”
3- “สภาวธรรมเป็นที่ไม่มีตัณหา”
4- “สภาวธรรมที่เมื่อบุคคลได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีตัณหา”

(๒) “นิพฺพาน” ในแง่ความหมาย

1- การดับของไฟหรือความร้อน
2- อนามัย, ความรู้สึกว่าร่างกายมีความผาสุกสวัสดี
3- การดับไฟทางใจ 3 กอง
4- ความรู้สึกมีสุขภาพในด้านดี, ความมั่นคง, ความถูกปลดปล่อยเป็นอิสระ, ชัยชนะและความสงบ, ความพ้นจากอบายมุข, ความสุขสำราญ

(๓) “นิพฺพาน” ในแง่ความเข้าใจ

1- นิพพานไม่ใช่สถานที่ ซึ่งมีอยู่แล้ว ณ เวลานี้ แล้วก็พยายามจะไปกันให้ถึง แต่นิพพานเป็นสภาวะหรือคุณภาพของจิตใจ
2- นิพพานเป็นสัจธรรม ไม่ขึ้นกับความเชื่อหรือความเข้าใจของใคร ไม่ว่าใครจะเชื่ออย่างไรหรือไม่เชื่ออย่างไร นิพพานก็เป็นจริงอย่างที่นิพพานเป็น
3- นิพพานเข้าใจได้ด้วยการสัมผัสของจริง ไม่ใช่ด้วยการอ่านหรือฟังคำบรรยาย เหมือนรสอาหาร ต่อให้พรรณนาหยดย้อยก็รู้ไม่ได้ แต่เมื่อได้ลิ้มรส แม้ไม่ต้องพรรณนาก็รู้ได้เอง
4- ผู้บรรลุนิพพานไม่ต้องออกไปอยู่นอกสังคมหรือนอกโลก พระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ทั้งหลายท่านก็ใช้ชีวิตอยู่ในสังคมได้ตามปกติ

นิพฺพานปจฺจโย โหตุ

อ่านว่า นิบ-พา-นะ-ปัด-จะ-โย / โห-ตุ

ประกอบด้วย นิพฺพาน + ปจฺจโย = นิพฺพานปจฺจโย คำหนึ่ง และ โหตุ อีกคำหนึ่ง

“นิพฺพานปจฺจโย โหตุ” แปลว่า “จงเป็นปัจจัยแก่พระนิพพาน” = ขอความดีที่ได้บำเพ็ญนี้จงเป็นเหตุสนับสนุนให้ได้บรรลุถึงพระนิพพาน

กลฺยาณ

อ่านว่า กัน-ลฺยา-นะ (ออกเสียง ละ นิดหนึ่ง)

“กลฺยาณ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งที่ถึงความปราศจากโรค” (นึกเทียบ-ป่วย แล้วหายป่วย คืออะไร) “สิ่งที่ทำให้สำเร็จประโยชน์”

“กลฺยาณ – กัลยาณะ” จะมีความหมายอย่างไรขึ้นอยู่กับบริบท แต่เป็นไปในทางดีทั้งสิ้น เช่น –

มาตุคาม

อ่านว่า มา-ตุ-คา-มะ ภาษาไทยอ่านว่า มา-ตุ-คาม

ประกอบด้วยคำว่า มาตุ + คาม = มาตุคาม
“มาตุ” แปลว่า แม่ (หญิงที่มีลูก)
“คาม” ศัพท์นี้เรามักเข้าใจกันในความหมายว่า บ้าน, หมู่บ้าน แต่ “คาม” ที่ต่อท้าย “มาตุ” มาจากรากศัพท์ต่างกัน ตามคำแปลดังนี้
1- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้มีร่างกายเหมือนร่างกายแห่งมารดา” คำแปลนี้ “คาม” หมายถึง “ร่างกาย” คือเปรียบ คาม = บ้าน เหมือนร่างกาย
2- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้เป็นไปเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คมฺ” ธาตุ แปลว่า “เป็นไป”
3- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้ถึงภาวะเสมอเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คมฺ” ธาตุ แปลว่า “ไป, ถึง”
4- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้กินเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คสฺ” ธาตุ แปลว่า “กิน” (“กินเหมือนมารดา” ก็อย่างเช่น แม่ต้องให้ลูกได้กินก่อน ตัวเองจึงจะกิน)
5- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้ขับกล่อมเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “เค” ธาตุ แปลว่า “ขับขาน, ขับกล่อม, ส่งเสียง”

สรุปว่า “มาตุคาม” หมายถึงผู้หญิง, เพศหญิง คำนี้มักใช้ในเมื่อกล่าวถึงธรรมชาติธรรมดาของเพศหญิง

ชีวก โกมารภัจ

ชื่อหมอใหญ่ผู้เชี่ยวชาญในการรักษาและมีชื่อเสียงมากในครั้งพุทธกาล วงการแพทย์แผนไทยนับถือกันมาก ถึงกับสร้างรูปเคารพบูชากันทั่วไป เรียกกันเป็นสามัญว่า “หมอชีวก”

“ชีวก โกมารภัจ” (ชี-วก โก-มา-ระ-พัด) ภาษาบาลีเป็น “ชีวโก โกมารภจฺโจ” อ่านว่า ชี-วะ-โก / โก-มา-ระ-พัด-โจ

ชื่อนี้มาจากประวัติชีวิตของหมอชีวกเอง

เมื่อคลอด แม่เอาไปทิ้งที่กองขยะ เจ้าชายอภัยราชกุมารโอรสของพระเจ้าพิมพิสารไปพบเข้า ตรัสถามมหาดเล็กว่า เด็กตายหรือยัง มหาดเล็กตอบว่า “ชีวติ = ยังเป็นอยู่” จึงเก็บเอาไปเลี้ยง ตั้งชื่อว่า “ชีวโก” แปลว่า “ยังเป็น” (เทียบตามคำไทย เห็นจะตรงกับ “บุญยัง” หรือ “บุญรอด”)
และเพราะราชกุมารเอาไปเลี้ยง จึงมีสร้อยนามว่า “โกมารภจฺโจ” ซึ่งมาจากคำว่า กุมาร (= ราชกุมาร) + ภจฺจ (= ผู้ได้รับการเลี้ยงดู) แผลง อุ ที่ กุ เป็น โอ ตามกฎไวยากรณ์ : กุมาร = โกมาร = โกมารภจฺโจ แปลว่า “ผู้ที่ราชกุมารเลี้ยง”

ปารมี [3]

บารมีทั้ง 10 แบ่งระดับการบำเพ็ญเป็น 3 ระดับ ตามความเข้มข้น
อธิบายประกอบด้วยบารมีข้อแรก คือ ทาน

1 ระดับบารมี : บารมีระดับปกติธรรมดา คนทั่วไปทำได้
ตัวอย่าง ทานบารมี : สละของนอกกาย เช่น วัตถุสิ่งของ ทรัพย์สินเงินทอง สิทธิผลประโยชน์ และแม้ตำแหน่งหน้าที่

2 ระดับอุปบารมี : บารมีขั้นกลาง หรือจวนสูงสุด
ตัวอย่าง ทานอุปบารมี : สละให้อวัยวะในตัว เช่น บริจาคดวงตา ตับ ไต ปอด (หมายถึงต้องให้อวัยวะนั้นๆ ไปทั้งที่ตนยังมีชีวิตอยู่ ไม่ใช่ให้เมื่อตายแล้ว)

3 ระดับปรมัตถบารมี : บารมีขั้นสูงสุด, บารมีที่ทำจนถึงที่สุดเพื่อผลขั้นสูงสุด
ตัวอย่าง ทานปรมัตถบารมี : สละชีวิต แม้จะต้องตายก็ยอมด้วยความเต็มใจ

ปารมี (2)

คุณธรรมชุดใหญ่ที่จัดว่าเป็น “บารมี” ที่พระโพธิสัตว์จะต้องบำเพ็ญเพื่อตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้ามี 10 อย่าง คือ –

1 ทาน : สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น
2 ศีล : ควบคุมการกระทำและคำพูดให้ตั้งอยู่ในความดีงาม
3 เนกขัมมะ : การออกบวช, ความปลอดโปร่งจากสิ่งล่อเร้าเย้ายวน
4 ปัญญา : ความรู้เข้าใจหยั่งแยกได้ในเหตุผล
5 วิริยะ : ความพยายามทำกิจไม่ท้อถอย
6 ขันติ : ความหนักเอาเบาสู้เพื่อบรรลุจุดหมายที่ดีงาม
7 สัจจะ : ความจริง คือ จริงใจ จริงวาจา และจริงการ
8 อธิษฐาน : ความตั้งใจหนักแน่นเด็ดเดี่ยวว่าจะทำการนั้นๆ ให้สำเร็จ และมั่นคงแน่วแน่ในทางดำเนินและจุดมุ่งหมายของตน
9 เมตตา : ความรัก, ความปรารถนาให้เขามีความสุข
10 อุเบกขา : ความวางใจเป็นกลาง ไม่เอนเอียงด้วยชอบหรือชัง

ปารมี [1]

อ่านว่า ปา-ระ-มี
ภาษาไทยใช้ว่า “บารมี” (ป ปลา แผลงเป็น บ ใบไม้) อ่านว่า บา-ระ-มี

“ปารมี” ปรุงขึ้นจาก ปรม + ณี (ปัจจัย) = ปารมี แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะของผู้มีปรมะ” (ดูความหมายที่คำว่า “ปรม”)
“ปารมี – บารมี” ยังมีคำแปลตามศัพท์อีกหลายความหมาย คือ –
1 ภาวะหรือการกระทำของผู้ประเสริฐ
2 ข้อปฏิบัติเป็นเครื่องถึงภาวะสูงสุดคือพระนิพพาน
3 ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงพระนิพพาน
4 ข้อปฏิบัติเป็นเครื่องให้ถึงพระนิพพาน
5 ข้อปฏิบัติที่เป็นไปเพื่อประโยชน์สุขอันสูงสุด
6 ข้อปฏิบัติที่ผูกสัตว์อื่นไว้ในตนด้วยการประกอบความดีอย่างพิเศษ
7 ข้อปฏิบัติที่หมดจดอย่างยิ่งจากมลทินคือสังกิเลส
8 ข้อปฏิบัติที่ดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยพิเศษ
9 ข้อปฏิบัติที่รู้ถึงโลกหน้าได้ด้วยญาณวิเศษเหมือนรู้โลกนี้
10 ข้อปฏิบัติที่ใส่กลุ่มความดีมีศีลเป็นต้นไว้ในสันดานตนอย่างดียิ่ง
11 ข้อปฏิบัติของผู้เบียดเบียนศัตรูคือหมู่โจรกิเลส
12 ข้อปฏิบัติที่หมดจดในพระนิพพาน
13 ข้อปฏิบัติที่ผูกสัตว์ไว้ในพระนิพพาน
14 ข้อปฏิบัติที่ดำเนินไปสู่พระนิพพานและยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพาน
15 ข้อปฏิบัติที่รู้พระนิพพานตามเป็นจริง
16 ข้อปฏิบัติที่บรรจุเหล่าสัตว์ไว้ในพระนิพพาน
17 ข้อปฏิบัติที่เบียดเบียนข้าศึกคือกิเลสของเหล่าสัตว์ในพระนิพพาน

ปรม

อ่านว่า ปะ-ระ-มะ
ภาษาไทยใช้ว่า “บรม” คำเดียวโดดๆ อ่านว่า บอ-รม

“ปรม – บรม” ในภาษาบาลีแปลตามรากศัพท์ว่า –
(1) “ยังข้าศึกให้ตาย”
(2) “ขัดเกลาผู้อื่นให้หมดจด”
(3) “ยินดีในความยิ่งใหญ่”
(4) “ผูกผู้อื่นไว้ด้วยความดี”
(5) “ตักตวงคุณความดีไว้”
(6) “รักษาความสูงสุดของตนไว้ได้”
(7) “กำหนดรู้โลก”
(8) “ถึงนิพพาน”