บาลีวันละคำ

อนิจฺจา วต สงฺขารา

อ่านว่า อะ-นิด-จา วะ-ตะ สัง-ขา-รา

เป็นคำบาลีที่คุ้นหูคนไทยมากอีกคำหนึ่ง เป็นข้อความบาทหนึ่งหรือวรรคหนึ่งในคาถา (= คำประพันธ์) 4 วรรค หรือ 1 บท จะได้ยินเวลาไปร่วมพิธีบำเพ็ญกุศลอุทิศให้ผู้ตาย เช่น สวดพระอภิธรรม ตอนพระทำพิธีบังสุกุล

พยาบาล
(บาลีปลอม)

อ่านว่า พะ-ยา-บาน

“พยาบาล” ตามความหมายที่เราเข้าใจกันทั่วไป คือ ดูแลคนไข้, ปรนนิบัติคนไข้ (คำกริยา) และ ผู้ดูแลคนไข้ (คำนาม)

อเปหิ

อ่านว่า อะ-เป-หิ

เป็นคำบาลีที่คนไทยใช้กันคุ้นปาก และได้ยินคุ้นหู เช่น
– เขาถูกอเปหิออกจากบ้าน
– นักการเมืองถูกอเปหิจากพรรค
– (หรือแม้แต่ …) สมภารถูกชาวบ้านอเปหิจากวัด

อุทิศมังสะ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า อุ-ทิด-สะ-มัง-สะ
เขียนแบบบาลีเป็น อุทฺทิสฺสมํส
“อุทิศมังสะ” ประกอบด้วยคำว่า อุทฺทิสฺส (= เจาะจง, มุ่งให้แก่) + มํส (= เนื้อสัตว์) = อุทฺทิสฺสมํส – อุทิศมังสะ แปลตามศัพท์ว่า “เนื้อสัตว์เจาะจง” หมายถึงเนื้อสัตว์ที่เขาฆ่าโดยมุ่งหมายจะถวายแก่ภิกษุนั้นโดยเฉพาะ ท่านมิให้ภิกษุฉัน หากภิกษุฉันทั้งได้เห็น ได้ยิน หรือสงสัยว่าเขาฆ่าเพื่อถวายตน ต้องอาบัติ

อุทฺทิสฺส

อ่านว่า อุด-ทิด-สะ

บาลี “อุทฺทิสฺส” สันสกฤตเป็น “อุทฺทิศฺย” ภาษาไทยใช้ว่า “อุทิศ” (อุ-ทิด) ไม่ตามทั้งบาลีทั้งสันสกฤต

“อุทิศ” ในภาษาไทยมีความหมายว่า –
1 “ให้, ยกให้” เช่น ขออุทิศส่วนบุญให้แก่ผู้ล่วงลับไปแล้ว
2 “ทําเพื่อ” เช่น เพลงนี้อุทิศเพื่อเธอ, หนังสือเล่มนี้อุทิศแด่คุณพ่อและคุณแม่
3 “สละให้โดยเจาะจง” เช่น ชีวิตนี้ขออุทิศให้แก่แผ่นดิน

เภสชฺช

อ่านว่า เพ-สัด-ชะ
ภาษาไทยใช้ว่า “เภสัช” อ่านว่า เพ-สัด

ภาษาบาลีคำนี้ไม่มีปัญหาในการเขียน อ่าน และเข้าใจความหมาย แต่มีเรื่องน่ารู้บางประการ –

สานุศิษย์

อ่านว่า สา-นุ-สิด

“สานุศิษย์” เป็นศัพท์พันทาง จะเป็นบาลีก็ผิด เป็นสันสกฤตก็ไม่ถูก เป็นบาลีสันสกฤตแบบไทย

กฐินสามัคคี [1]

“กฐิน” เป็นภาษาบาลี “สามัคคี” ก็เป็นภาษาบาลี

กฐิน + สามัคคี = “กฐินสามัคคี” เขียนอย่างคำไทย อ่านอย่างคำไทย

คำนี้ไม่มีปัญหาในการเขียนและอ่าน แต่มีปัญหาในการทำความเข้าใจ

กฐิน

อ่านว่า กะ-ถิ-นะ ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า กะ-ถิน

คำว่า “กฐิน” หมายถึงผ้าพิเศษที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุสงฆ์ที่จำพรรษาครบสามเดือนแล้ว ตามศัพท์แปลว่า “ไม้สะดึง” คือไม้แบบสำหรับขึงเพื่อตัดเย็บจีวร

“กฐิน” เป็นประเพณีที่เกี่ยวข้องกับพุทธบัญญัติซึ่งจะต้องปฏิบัติตามกฎกติกา “ห้าหนึ่ง” อย่างเคร่งครัด คือ “หนึ่งปี หนึ่งเดือน หนึ่งวัด หนึ่งครั้ง หนึ่งเจ้าภาพ”

พิภพ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า พิ-พบ

“พิภพ” คำบาลีเป็น “วิภว” อ่านว่า วิ-พะ-วะ
แปลง ว เป็น พ = วิภว = พิภพ (แบบเดียวกับ วิเคราะห์-พิเคราะห์, วิจารณ์-พิจารณ์, วิเศษ-พิเศษ)

ในภาษาไทย คำว่า “พิภพ” มักจะเข้าใจกันในความหมายว่า “โลก” เช่น พื้นพิภพ, นอกพิภพ, พิภพวานร, ที่อยู่ของนาคในชั้นบาดาล เรียกว่า นาคพิภพ