บาลีวันละคำ

อารกฺขา

อ่านว่า อา-รัก-ขา

“อารกฺขา” ประกอบด้วย อา + รกฺข (ธาตุ) มีความหมายว่า รักษา, คุ้มครอง, ป้องกัน, ดูแล, พิทักษ์, ปกป้อง, เอาใจใส่, ระมัดระวัง, สงวนไว้, เยียวยา, ให้ที่พึ่ง, ช่วยให้รอด, ควบคุม, เก็บความลับ, เอาไปเก็บไว้, ระวังมิให้…

อ-

ไม่ได้แปลว่า “ไม่” เสมอไป

“อ-” อ่านว่า “อะ”

มักมีผู้เข้าใจว่า คำว่า “อ” ในภาษาบาลีแปลว่า “ไม่” เช่น

– “มตะ” แปลว่า “ตาย” ถ้าเป็น “อมตะ” ก็แปลว่า “ไม่ตาย”
– “กตัญญู” แปลว่า “รู้คุณ” ถ้าเป็น “อกตัญญู” ก็แปลว่า “ไม่รู้คุณ”

วิวาท

อ่านว่า วิ-วา-ทะ

ประกอบด้วย วิ (= ต่าง) + วาท (= คำพูด การพูด, ลัทธิ, ความเห็น)

“วิวาท” แปลตามศัพท์ว่า “การพูดที่ทำให้แย้งกัน” หรือ “ภาวะเป็นเหตุพูดแย้งกัน” = พูดต่างกัน, กล่าวต่าง คือว่าไปคนละทาง ไม่ลงกันได้

แปลตามความว่า การทะเลาะ, การโต้แย้งกัน, การกล่าวเกี่ยงแย่งกัน, ทุ่มเถียงกัน, โต้เถียงกัน, เป็นปากเป็นเสียงกัน

สนฺตติ

อ่านว่า สัน-ตะ-ติ
ภาษาไทยใช้ว่า “สันตติ” อ่านเหมือนกัน

“สนฺตติ” ประกอบด้วย สํ + ตา หรือ ตนฺ + ติ

แปลตามศัพท์ว่า “เชื้อสายที่สืบต่อด้วยดี” หรือ “เชื้อสายที่ขยายออกไปโดยชอบ”

อนามย

อ่านว่า อะ-นา-มะ-ยะ
ภาษาไทยใช้ว่า “อนามัย” (อะ-นา-ไม)

“อนามย” มาจาก น + อามย

“น” = ไม่ใช่, ไม่มี

“อามย” แปลตามศัพท์ว่า (1) “อาการที่เสียดแทง” (2) “อาการที่เจ็บปวด” (3) “อาการที่เบียดเบียนร่างกายอย่างยิ่ง” (4) “อาการที่มาเบียดเบียน”

แปลเอาความว่า ความเจ็บไข้, ความไม่สบาย, ความป่วยไข้, โรค, ความเจ็บไข้ได้ป่วย, อาพาธ, ความลำบาก

ยุตฺติ

อ่านว่า ยุด-ติ
ภาษาไทยใช้ว่า “ยุติ” (ต ตัวเดียว) อ่านว่า ยุด-ติ เหมือนกัน

คำว่า “ยุติ” ในภาษาไทย เราเข้าใจกันว่าหมายถึง-จบ, เลิก, ไม่ทำต่อไปอีก เช่น “เรื่องนี้ยุติแล้ว ไม่ต้องพิจารณาอีก” “กรรมการยุติการชก”

แต่ในภาษาบาลี “ยุตฺติ” ไม่ได้แปลว่า จบ หรือเลิกกันไป แต่มีความหมายหลักว่า “ความเหมาะสม” ในด้านต่างๆ เช่น –

โลกาภิวัตน์

คำนี้เป็นศัพท์บัญญัติในภาษาไทย บัญญัติจากภาษาอังกฤษว่า globalization ซึ่งมีความหมายว่า การแพร่กระจายไปทั่วโลก; การที่ประชาคมโลกไม่ว่าจะอยู่ ณ จุดใด สามารถรับรู้ สัมพันธ์ หรือรับผลกระทบจากสิ่งที่เกิดขึ้นได้อย่างรวดเร็วกว้างขวาง ซึ่งเนื่องมาจากการพัฒนาระบบสารสนเทศเป็นต้น

“โลกาภิวัตน์” ถ้าเขียนเป็นบาลีก็คือ “โลกาภิวตฺตน” อ่านว่า โล-กา-พิ-วัด-ตะ-นะ ประกอบด้วยคำว่า โลก + อภิ + วตฺตน

“โลก” ก็คือที่เราใช้ทับศัพท์ว่า “โลก” คำนี้แปลตามศัพท์ว่า “ผู้จะพินาศไป” หรือ “ผู้จะย่อยยับไป”
“อภิ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า “เฉพาะ, ข้างหน้า, ยิ่ง”
“วตฺตน” แปลว่า การหมุนไป, การเคลื่อนไป, การดำเนินต่อไป, การบำรุงรักษาไว้, ความเป็นอยู่

กาสรกสิวิทย์

ประกอบด้วยคำว่า กาสร + กสิ + วิทย์

“กาสร” แปลว่า “ควาย” คำนี้เป็นภาษาสันสกฤต (ยังไม่พบในภาษาบาลี) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เที่ยวไปหาน้ำบ่อยๆ”
คำบาลีที่แปลว่า “ควาย” เท่าที่พบมี ๒ คำ คือ
– “มหิส” (มะ-หิ-สะ เป็น มหีส และ มหึส [มะ-หิง-สะ] ก็มี) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กลิ้งเกลือกอยู่บนแผ่นดิน”
– “ลุลาย” (ลุ-ลา-ยะ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ชอบน้ำ” (โปรดสังเกตว่าทั้งสองคำ ความหมายทำนองเดียวกับ “กาสร”)

เวร

อ่านว่า เว-ระ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า เวน

คำว่า “เวร” แปลตามศัพท์ว่า
1 “กรรมที่เป็นไปโดยอาการผิดรูป” (เจตนาปองร้ายอันน่ารังเกียจ)
2 “อารมณ์ที่มีอยู่ในผู้กล้าโดยมาก” (ผู้จองเวร คือผู้กล้าที่จะเสีย)

“เวร” แปลตามความหมายว่า ความเกลียด, ความพยาบาท, การเป็นปรปักษ์, ความโกรธ, ความปองร้าย, ความยินร้าย, ความแค้นเคือง, ความคิดร้ายตอบแก่ผู้ทำร้าย, บาป, อกุศล

วาร

อ่านว่า วา-ระ
ภาษาไทยใช้ “วาระ” หรือ “วาร” (วาน) แล้วแต่กรณี

“วาร” มีความหมายว่า
– วันหนึ่งๆ ในสัปดาห์ เช่น อาทิตยวาร = วันอาทิตย์
– ครั้ง, คราว เช่น พิจารณารวดเดียว 3 วาระ, อยู่ในตำแหน่งวาระละ 2 ปี