Author: tppattaya2343@gmail.com

โสรจสรง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) โสรจ [โสด] : (คำกริยา) อาบ, สรง, ชําระ, ทําให้สะอาด. (ข. โสฺรจ; ป. โสจ; ส. เศาจ).

(2) สรง [สง] : (คำกริยา) อาบนํ้า, รดน้ำ (ใช้แก่เจ้านายและพระภิกษุสามเณร), ประพรม เช่น สรงพระบรมอัฐิ. (ข.).

วันเนา ไม่ใช่วันเนาว์

ในช่วงเทศกาลสงกรานต์มีวันสำคัญอยู่ 3 วัน ที่ควรทำความเข้าใจ คือ :

(๑) วันมหาสงกรานต์
(๒) วันเนา
(๓) วันเถลิงศก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ซึ่งเป็นฉบับล่าสุด ให้ความหมายของคำทั้งสามนี้แตกต่างจากพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (ซึ่งถูกปรับปรุงแก้ไขมาเป็นฉบับพ.ศ.2554) ขอนำมาเทียบกันเพื่อเป็นการศึกษา ดังนี้ :

ชื่อนางสงกรานต์

——————

โปรดทราบก่อน :

๑ ผู้เขียนบาลีวันละคำยังไม่พบที่มาโดยตรงของชื่อนางสงกรานต์แต่ละชื่อ
๒ ที่แปลไว้นี้เป็นการสันนิษฐานเบื้องต้นตามรูปศัพท์เท่าที่ตามองเห็น
๓ ชื่อจริง ศัพท์จริงอาจแยกคำและความหมายเป็นอย่างอื่นได้อีก
๔ ผู้รู้ควรช่วยแก้ไขด้วยเมตตาจิต และผู้มีใจรักควรช่วยกันสืบค้นต่อไป

——————

“นางสงกรานต์” หมายถึงธิดาทั้ง 7 ของท้าวกบิลพรหม ตามตำนานสงกรานต์ที่เล่าสืบกันมา

กามคุณ

ภาษาไทยอ่านว่า กาม-มะ-คุน
บาลีอ่านว่า กา-มะ-คุ-นะ
ประกอบด้วย กาม + คุณ

(๑) “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก- เป็น อา

: กมฺ + ณ = กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา”

อเนกอนันต์

แยกศัพท์เพื่อจับความ
ศิลปะแห่งการเข้าถึงอรรถรสของคำ

(๑) “อเนก” อ่านว่า อะ-เหฺนก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อเนก, อเนก- : (คำวิเศษณ์) มาก, หลาย, เช่น อเนกประการ. (ป., ส.).”

“อเนก” (บาลีอ่านว่า อะ-เน-กะ) ประสมขึ้นจากคำว่า น (ไม่, ไม่ใช่) + เอก (เอ-กะ, “หนึ่ง” = จำนวน 1)

อนันตริยกรรม

อ่านว่า อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ-กำ
ประกอบด้วย อนันตริย + กรรม

(๑) “อนันตริย”

เขียนแบบบาลีเป็น “อนนฺตริย” (อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ) ประกอบด้วย น + อนฺตร + อิย

“อนฺตร” รากศัพท์มาจาก อติ (ธาตุ = ผูก) + อร ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุแล้วแปลงเป็น น, ลบสระที่สุดธาตุ

ตัดมูลเกลศมาร

เป็นวรรคหนึ่งในบทสวดสรรเสริญพระพุทธคุณ สำนวนของพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)

มีคำถามว่า เกลศมาร หรือ กิเลสมาร ?

ข้อมูลเบื้องต้น :

“เกลศ” (กะ-เหฺลด) เป็นรูปคำสันสกฤต
“กิเลส” (กิ-เหฺลด) เป็นรูปคำบาลี

พลาธิการ

อ่านว่า พะ-ลา-ทิ-กาน
ประกอบด้วย พล + อธิการ

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

เกียรติ

บาลีเป็น “กิตฺติ” อ่านว่า กิด-ติ

“กิตฺติ” รากศัพท์มาจาก กิตฺตฺ (ธาตุ = กล่าวถึง, พูดด้วยดี) + อิ ปัจจัย

: กิตฺต + อิ = กิตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ความดีอันเขากล่าวถึง” หมายถึง คําเล่าลือ, คําสรรเสริญ, ชื่อเสียง, ความรุ่งโรจน์, เกียรติยศ (fame, renown, glory, honour)

รัฐ ราฐ ราษฎร

มาจากคำอะไรในบาลี

(๑) “รัฐ”

บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ รากศัพท์มาจาก –

(1) รฐฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง ฐต เป็น ฏฐ

: รฐฺ + ต = รฐต > รฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง”