บาลีวันละคำ

ปรัปวาท อ่านว่า ปะ-ร

มหาราช [1]

อ่านว่า มะ-หา-ราด
ประกอบด้วย มหา + ราช

(๑) “มหา”

ศัพท์เดิมในบาลีเป็น “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก มหฺ (ธาตุ = เจริญ, ขยายตัว) + อนฺต ปัจจัย

: มหฺ + อนฺต = มหนฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายตัว” มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; มาก; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; much; important, venerable)

สถาปัตยกรรม

อ่านว่า สะ-ถา-ปัด-ตะ-ยะ-กำ
ประกอบด้วย สถาปัตย + กรรม

(๑) “สถาปัตย” เป็นรูปคำสันสกฤต “สฺถาปตฺย”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “สฺถาปตฺย” บอกไว้ว่า –

“สฺถาปตฺย : (คำนาม) ‘สถาบัตย์,’ ผู้ระวังรักษาห้องนางใน; a guard of the women’s apartment.”

ยาปนมัต

อ่านว่า ยา-ปะ-นะ-มัด
ประกอบด้วย ยาปน + มัต

(๑) “ยาปน”

อ่านว่า ยา-ปะ-นะ รากศัพท์มาจาก ยปฺ (ธาตุ = ยัง-ให้เป็นไป) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), “ทีฆะต้นธาต” : ยืดเสียง อะ ที่ ย-(ปฺ) เป็น อา (ยปฺ > ยาปฺ)

สมณศักดิ์

อ่านว่า สะ-มะ-นะ-สัก
ประกอบด้วย สมณ + ศักดิ์

(๑) “สมณ”

อ่านว่า สะ-มะ-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สงบจากบาปด้วยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค” หรือแปลสั้นๆ ว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

สมภาร

อ่านว่า สม-พาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สมภาร : (คำนาม) พระที่เป็นเจ้าอาวาส. (ป., ส. สมฺภาร).”

พจน.54 บอกว่า “สมภาร” มาจากบาลีสันสกฤตว่า “สมฺภาร”

“สมฺภาร” บาลีอ่านว่า สำ-พา-ระ รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ภรฺ (ธาตุ = เลี้ยงดู, ทรงไว้) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น มฺ (สํ > สมฺ), “ทีฆะต้นธาตุด้วยอำนาจปัจจัยเนื่องด้วย ณ” : ยืดเสียง อะ ที่ ภ-(รฺ) เป็น อา (ภรฺ > ภาร)

เจ้าอาวาส

อ่านว่า เจ้า-อา-วาด
ประกอบด้วย เจ้า + อาวาส

(๑) “เจ้า”

เป็นคำไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “เจ้า” ไว้ 4 คำ ขอยกมาเฉพาะ “เจ้า” คำที่ 1 บอกความหมายไว้ว่า –

(1) ผู้เป็นใหญ่, ผู้เป็นหัวหน้า, เช่น เจ้านคร.

พระราชาคณะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ราชาคณะ : (คำนาม) สมณศักดิ์ชั้นสูงกว่าพระครูสัญญาบัตรขึ้นไป ใช้ว่า พระราชาคณะ.”

(๑) “พระ”

มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)

คณะสงฆ์

อ่านว่า คะ-นะ-สง
ประกอบด้วย คณะ + สงฆ์

(๑) “คณะ”

บาลีเขียน “คณ” (คะ-นะ) รากศัพท์มาจาก คณฺ (ธาตุ = นับ) + อ ปัจจัย

: คณฺ + อ = คณ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนย่อยที่นับรวมกัน”

(1) เมื่อใช้คำเดียว หมายถึง กลุ่มคน, ฝูงชน, คนจำนวนมากมาย (a crowd, a multitude, a great many)

มหานิกาย

อ่านว่า มะ-หา-นิ-กาย
ประกอบด้วย มหา + นิกาย

(๑) “มหา” (มะ-หา)

รูปคำเดิมในบาลีเป็น “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) เมื่อนำไปใช้นำหน้าคำอื่นเปลี่ยนรูปเป็น “มหา” แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; important, venerable)