บาลีวันละคำ

ธรรมยุติกนิกาย

อ่านว่า ทำ-มะ-ยุด-ติ-กะ-นิ-กาย
ประกอบด้วย ธรรม + ยุติก + นิกาย

(๑) “ธรรม”

บาลีเป็น “ธมฺม” อ่านว่า ทำ-มะ รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

ธมฺม สันสกฤตเป็น ธรฺม เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม

สรีรางคาร

อ่านว่า สะ-รี-ราง-คาน
ประกอบด้วย สรีร + อังคาร

(๑) “สรีร”

บาลีอ่านว่า สะ-รี-ระ รากศัพท์มาจาก สรฺ (ธาตุ = เป็นไป, เบียดเบียน) + อีร ปัจจัย

: สรฺ + อีร = สรีร แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “ร่างที่เป็นไปตามปกติ” คือเกิดขึ้น ดำรงอยู่ แตกสลายไปตามธรรมดา
(2) “ร่างที่เบียดเบียนลม” คือทำให้ลมผ่านไม่สะดวกเนื่องจากมาปะทะกับร่าง

ส่งเสด็จไปไหน ?

พระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2558 สื่อมวลชนได้รายงานข่าวโดยใช้ถ้อยคำแตกต่างกัน เท่าที่พบมีดังนี้ –

– ส่งเสด็จสู่นิพพาน
– ส่งเสด็จสู่สวรรค์
– ส่งพระศพสังฆราชสู่สวรรคาลัย
– สู่ธรรมาลัย

ทำให้เกิดคำถามว่า ควรใช้คำไหนจึงจะถูกต้อง

อภิสัมมานสักการะ

ในห้วงเวลาที่จะมีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ในวันที่ 16 ธันวาคม 2558 ได้เห็นมีผู้ใช้คำว่า “น้อมถวายอภิสัมมานสักการะ” บ่อยมาก ทำให้มีผู้สงสัยว่า คำว่า “อภิสัมมานสักการะ” แปลว่าอะไร

“อภิสัมมานสักการะ” อ่านว่า อะ-พิ-สำ-มา-นะ-สัก-กา-ระ
ประกอบด้วย อภิสัมมาน + สักการะ

สัญญัติ

: แขกแปลกหน้า

“สัญญัติ” บาลีเป็น “สญฺญตฺติ” อ่านว่า สัน-ยัด-ติ รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ญา (ธาตุ = รู้) + ติ ปัจจัย, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ญฺ (สํ > สญฺ), ซ้อน ตฺ, ลบสระที่สุดธาตุ (สูตรไวยากรณ์ว่า “ลบสระหน้า” หมายถึงสระที่อยู่หน้าปัจจัย ในที่นี้คือ อา ที่ ญา : ญา > ญ)

: สํ > สญฺ + ญา = สญฺญา > สญฺญ + ตฺ + ติ = สญฺญตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การทำให้รู้พร้อมกัน”

อิทธิฤทธิ์

อ่านว่า อิด-ทิ-ริด

“อิทธิ” เป็นบาลี
“ฤทธิ์” เป็นสันสกฤต

(๑) “อิทธิ”

บาลีเขียน “อิทฺธิ” (มีจุดใต้ ทฺ) อ่านว่า อิด-ทิ รากศัพท์มาจาก อิธฺ (ธาตุ = เจริญ) + อิ ปัจจัย, ซ้อน ทฺ หลัง อิ ต้นธาตุ

: อิธ > (อิ + ทฺ) อิทฺธ + อิ = อิทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “เหตุเป็นเครื่องเจริญ”

พะชอน อิสอนสะเหฺนา

เสน่ห์ของวิสามานยนาม

พลเรือตรี กรีฑา พรรธนะแพทย์ นายทหารเรือนอกราชการเล่าให้ผู้เขียนบาลีวันละคำฟังว่า เพื่อนของท่านเล่าให้ฟังถึงโฆษกหญิง (ซึ่งอาจจะอยู่ในระยะฝึกงาน) ของรายการข่าวทีวีช่องใดช่องหนึ่ง อ่านชื่อท่านผู้มีเกียรติท่านหนึ่งโดยออกเสียงว่า
นาย-พะ-ชอน-อิ-สอน-สะ-เหฺนา

จุฬาราชมนตรี

อ่านว่า จุ-ลา-ราด-ชะ-มน-ตฺรี
ประกอบด้วย จุฬา + ราช + มนตรี

(๑) “จุฬา”

ตามตัวอักษรที่ปรากฏ คำนี้เป็นภาษาบาลี รากศัพท์มาจาก จูฬฺ (ธาตุ = งอกขึ้น) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: จูฬ + อ = จูฬ + อา = จูฬา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่งอกขึ้น” หมายถึง นูน, โหนก; หน่อ, ปุ่ม, ยอด (swelling, protuberance; root, knot, crest)

อัฒจันทร์

อ่านว่า อัด-ทะ-จัน
ประกอบด้วย อัฒ + จันทร์

(๑) “อัฒ”

บาลีเป็น “อฑฺฒ” อ่านว่า อัด-ทะ รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = ทิ้ง, ขว้างไป) + ต ปัจจัย, แปลง สฺ ที่ (อ)-สฺ กับ ต เป็น ฑฺฒ

: อสฺ + ต = อสฺต > อฑฺฒ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ทิ้งจำนวนทั้งหมดไปเสีย” หมายความว่า มีจำนวนทั้งหมดหรือจำนวนเต็ม

สิทธิมนุษยชน

อ่านว่า สิด-ทิ-มะ-นุด-สะ-ยะ-ชน
ประกอบด้วย สิทธิ + มนุษย + ชน

(๑) “สิทธิ”

บาลีเขียน “สิทฺธิ” (มีจุดใต้ ทฺ) รากศัพท์มาจาก สิธฺ (ธาตุ = สำเร็จ) + ติ ปัจจัย, แปลง ติ เป็น ทฺธิ, ลบ ธฺ ที่สุดธาตุ

: สิธฺ > สิ + ติ > ทฺธิ = สิทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ความสำเร็จ” หมายถึง การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง