บาลีวันละคำ

สยุมพร

อ่านว่า สะ-หฺยุม-พอน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สยุมพร ๑ : (คำนาม) สยมพร, สยัมพร หรือ สวยมพร ก็ใช้.”

นภดล นพดล นพปฎล

อะไรกันแน่

คำที่ออกเสียงว่า นบ- ลงท้ายว่า -ดน โดยเฉพาะที่เป็นชื่อคน มักสะกดต่างๆ กันไป แล้วแต่เจ้าของชื่อหรือคนตั้งพอใจจะเขียน

3 คำข้างต้นนั้นมีศัพท์อยู่ 4 ศัพท์ คือ นภ นพ ดล และ ปฎล

(๑) “นภ”

บาลีอ่านว่า นะ-พะ รากศัพท์มาจาก –

(1) น (ไม่, ไม่ใช่) + ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + อ ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ภู > ภ)

: น + ภู = นภู > นภ + อ = นภ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่ไม่มีวัตถุอะไรเลย”

สัตวโลก หรือ สัตว์โลก

ถ้าไม่มีการันต์ที่ ว = สัตวโลก อ่านว่า สัด-ตะ-วะ-โลก
ถ้ามีการันต์ที่ ว์ = สัตว์โลก อ่านว่า สัด-โลก

(๑) “สัตว”

บาลีเป็น “สตฺต” อ่านว่า สัด-ตะ รากศัพท์มาจาก สญฺช (ธาตุ = ติด, ข้อง) + ต ปัจจัย, ลบ ญฺช, ซ้อน ต

: สญฺช > ส + ตฺ + ต = สตฺต แปลตามศัพทว่า (1) “ผู้ติดข้องอยู่ในรูปารมณ์เป็นต้น” (2) “ผู้ยังผู้อื่นให้ติดข้อง” (3) “ผู้ประกอบด้วยคุณลักษณะของผู้ติดข้อง”

ภูธร – นครบาล

อ่านว่า พู-ทอน นะ-คอน-บาน

(๑) “ภูธร”

บาลีอ่านว่า พู-ทะ-ระ รากศัพท์มาจาก ภู (แผ่นดิน, ถิ่นฐาน) + ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อ ปัจจัย

: ภู + ธรฺ = ภูธร + อ = ภูธร แปลตามศัพท์ว่า “ทรงไว้ซึ่งภูมิประเทศ” หมายถึง ภูเขา

ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา [2]

ความรู้เรื่องศัพท์ :

(๑) “ทีฆายุโก”

ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ + อายุ + ณฺวุ ปัจจัย

1) “ทีฆ” (ที-คะ) รากศัพท์มาจาก ทุ (ธาตุ = ไป) + ฆ ปัจจัย, แผลง อุ ที่ ทุ เป็น อี (ทุ > ที)

: ทุ + ฆ = ทุฆ > ทีฆ แปลตามศัพท์ว่า “ระยะที่เป็นไปด้วยเสียงที่ไกล” (เทียบด้วยระยะทางที่เสียงดังมากๆ จะได้ยินไปถึงไกลแค่ไหน ระยะเวลาจากจุดเริ่มต้นก็นานไกลทำนองเดียวกันนั้น)

ชินสีห์ หรือ ชินศรี

ความรู้เรื่องศัพท์ :

(๑) “ชิน”

บาลีอ่านว่า ชิ-นะ รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ชิ + ยุ > อน = ชิน แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ชนะ” (2) “ผู้ชนะบาปอกุศลธรรม” หมายถึง พิชิต, มีชัย (conquering, victorious)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ระบุไว้ว่า often of the Buddha, “Victor” (มักใช้เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า มีความหมายว่า “พระผู้มีชัย”)

ถวายสัตย์ปฏิญาณ

ประกอบด้วย ถวาย + สัตย์ + ปฏิญาณ

(๑) “ถวาย”

เป็นคำไทย ดูพจนานุกรมเป็นการประดับความรู้ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“ถวาย : (คำกริยา) ให้, มอบให้, เช่น ถวายของ (ใช้แก่พระสงฆ์หรือเจ้านาย); ให้ดู, ให้ชม, เช่น รําถวายมือ เล่นถวายตัว, แผลงเป็น ดงวาย หรือ ตังวาย ก็ได้.

ชัยมงคลคาถา

อ่านว่า ไช-ยะ-มง-คน-คา-ถา
ประกอบด้วย ชัย + มงคล + คาถา

(๑) “ชัย”

บาลีเป็น “ชย” (ชะ-ยะ) รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + อ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ชิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย (ชิ > เช > ชย)

: ชิ > เช > ชย + อ = ชย แปลตามศัพท์ว่า “ความชนะ” หมายถึง การปราบ, การพิชิต, ชัยชนะ (vanquishing, overcoming, victory)

พิษฐาน

อ่านว่า พิด-สะ-ถาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พิษฐาน : (คำกริยา) มุ่งหมาย, ขอร้องต่อสิ่งที่ตนถือว่าศักดิ์สิทธิ์เพื่อช่วยบันดาลให้ประสบผลสำเร็จในสิ่งที่ตนมุ่งหมาย. (เลือนมาจาก อธิษฐาน).”

โกศ

อ่านว่า โกด
บาลีเป็น “โกส” อ่านว่า โก-สะ

“โกส” รากศัพท์มาจาก :

(๑) กุ (ศัสตราวุธ) + สิ (ธาตุ = อยู่, ผูก, มัด) + อ ปัจจัย, แผลง อุ ที่ กุ เป็น โอ (กุ > โก), ลบ อิ ที่ สิ (สิ > ส)

: กุ + สิ = กุสิ + อ = กุสิ > โกสิ > โกส แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่อยู่แห่งศัสตรา” (2) “ที่เป็นที่ผูกศัสตราไว้”