บาลีวันละคำ

ราชทัณฑ์

อ่านว่า ราด-ชะ-ทัน
ประกอบด้วย ราช + ทัณฑ์

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก :

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย)

: ราชฺ + อ = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

ประสบ – ประสพ

ใช้คำไหนดี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ประสบ : (คำกริยา) พบ, พบปะ, พบเห็น.
(2) ประสพ : (คำนาม) การเกิดผล. (ส. ปฺรสว; ป. ปสว).

“ประสบ” (บ ใบไม้ สะกด) เป็นคำไทย คำสั้นคือ “สบ” แปลว่า พบ, ปะ

“ประสพ” (พ พาน สะกด) พจน.54 บอกว่า สันสกฤตเป็น “ปฺรสว” บาลีเป็น “ปสว”

ประสา – ภาษา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ประสา : (คำนาม) วิสัยที่เป็นไป เช่น ตามประสาจน ตามประสาเด็ก ตามประสาใจ.”

พจน.54 ไม่ได้บอกว่า คำว่า “ประสา” มาจากภาษาอะไร

ผู้เขียนบาลีวันละคำขอเสนอว่า คำว่า “ประสา” เพี้ยนมาจากคำว่า “ภาษา”

“ภาษา” บาลีเป็น “ภาสา” (-สา ส เสือ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ภาสฺ (ธาตุ = พูด) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิง์

: ภาสฺ + อ = ภาส + อา = ภาสา แปลตามศัพท์ว่า “การพูด” “วาจาอันคนพูด”

นัมมทานที

อ่านว่า นำ-มะ-ทา-นะ-ที
ประกอบด้วย นัมมทา + นที

(๑) “นัมมทา”

บาลีเขียน “นมฺมทา” อ่านว่า นำ-มะ-ทา รากศัพท์มาจาก นมฺม (ความสุข) + ทา (ธาตุ = ให้) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ

: นมฺม + ทา + กฺวิ = นมฺมทากฺวิ > นมฺมทา แปลตามศัพท์ว่า “ให้ความสุข”

กัปปิยการก

อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ-กา-รก
ประกอบด้วย กัปปิย + การก

(๑) “กัปปิย”

บาลีเขียน “กปฺปิย” อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ ประกอบขึ้นจาก กปฺป + อิย ปัจจัย

(1) กปฺป รากศัพท์มาจาก กปฺป (ธาตุ = กำหนด) + อ ปัจจัย

: กปฺป + อ = กปฺป แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะอันเขากำหนดขึ้น”

ภราดรภาพ

อ่านว่า พะ-รา-ดะ-ระ-พาบ ก็ได้ พะ-รา-ดอน-ระ-พาบ ก็ได้ (ตาม พจน.54)
ประกอบด้วย ภราดร + ภาพ

(๑) “ภราดร” (คำเดียวอ่านว่า พะ-รา-ดอน)

บาลีเป็น “ภาตุ” (พา-ตุ) รากศัพท์มาจาก ภาสฺ (ธาตุ = พูดชัดเจน) + ราตุ ปัจจัย, ลบ สฺ ที่สุดธาตุ (ภาสฺ > ภา) และลบ รา (ราตุ > ตุ)

: ภาสฺ + ราตุ = ภาสราตุ > ภาราตุ > ภาตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้พูดได้ก่อน” (หมายถึงพี่ชาย) และ “ผู้พูดได้ทีหลัง” (หมายถึงน้องชาย)

สมัครสมาชิก

ภาษาไทยลัดตัดคำ
ประกอบด้วยคำว่า สมัคร + สมาชิก

(๑) “สมัคร”

ภาษาไทยอ่านว่า สะ-หฺมัก บาลีเป็น “สมคฺค” อ่านว่า สะ-มัก-คะ รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + อคฺค (ยอด, เป้าหมาย) แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม (สํ > สม)

สหธรรม

อ่านว่า สะ-หะ-ทำ
ประกอบด้วย สห + ธรรม

(๑) “สห” (สะ-หะ)

เป็นคำบุรพบทและอุปสรรค แปลว่า พร้อม, กับ, พร้อมด้วย

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สห” ว่า conjunction with, together, accompanied by (ต่อเนื่อง, ด้วยกัน, ติดตามด้วย)

“สห” ในบาลีมีความหมายเพียงแค่ พร้อมกัน ร่วมกัน เช่น ไปด้วยกัน อยู่ด้วยกัน ทำพร้อมกัน แต่ไม่ได้หมายถึง “รวมกันเป็นหนึ่งเดียว” (United) เสมอไป

นาวี จิรํ ฐาตุ ชลูมิวตฺตนา

อ่านว่า นา-วี / จิ-รัง / ถา-ตุ / ชะ-ลู-มิ-วัด-ตะ-นา

เมื่อยังรับราชการอยู่ในกองทัพเรือผู้เขียนบาลีวันละคำมักส่งบทกลอนไปลงในนิตยสาร “นาวิกศาสตร์” ของกองทัพเรือเนืองๆ เฉพาะฉบับเดือนพฤศจิกายนจะเป็นคำประพันธ์บรรยายถึงทหารเรือกับกองทัพเรือ เพราะวันที่ 20 พฤศจิกายนเป็นวันกองทัพเรือ