บาลีวันละคำ

สหธรรมิก

อ่านว่า สะ-หะ-ทำ-มิก
บาลีเป็น “สหธมฺมิก” อ่านว่า สะ-หะ-ทำ-มิ-กะ
ประกอบด้วย สห + ธมฺมิก

(๑) “สห” (สะ-หะ)

เป็นคำบุรพบทและอุปสรรค แปลว่า พร้อม, กับ, พร้อมด้วย

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สห” ว่า conjunction with, together, accompanied by (ต่อเนื่อง, ด้วยกัน, ติดตามด้วย)

ประติมากร – ประติมากรรม

อ่านว่า ปฺระ-ติ-มา-กอน / ปฺระ-ติ-มา-กํา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ประติมากร : (คำนาม) ช่างปั้น, ช่างแกะสลัก.

ปฏิมากร

อ่านว่า ปะ-ติ-มา-กอน
ประกอบด้วย ปฏิมา + กร

(๑) “ปฏิมา” (ปะ-ติ-มา)

รากศัพท์มาจาก ปฏิ (เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + มา (ธาตุ = นับ) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ปฏิ + มา = ปฏิมา + อ = ปฏิม + อา = ปฏิมา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เทียบกันโดยเฉพาะ” หมายถึง รูปจำลอง, รูปเปรียบ

สั่งสนทนา

อ่านว่า สั่ง-สน-ทะ-นา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สังสนทนา, สั่งสนทนา : (คำกริยา) พูดกันฐานกันเอง, พูดจาหารือกัน, มักใช้ สั่งสนทนา. (ป. สํสนฺทนา ว่า การเทียบเคียงกัน).”

ปัจจัตตังเว

อ่านว่า ปัด-จัด-ตัง-เว
ประกอบด้วย ปัจจัตตัง + เว

(๑) “ปัจจัตตัง”

บาลีเป็น “ปจฺจตฺตํ” อ่านว่า ปัด-จัด-ตัง
ประกอบด้วย ปจฺจ (เฉพาะ) + อตฺตํ (ตน)

จีรังยั่งยืน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จีรัง : (คำวิเศษณ์) นาน, ยาวนาน, มักใช้เข้าคู่กับคำ ยั่งยืน เป็น จีรังยั่งยืน เช่น สังขารไม่จีรังยั่งยืน.”

ทุกกฏ

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้อ่านบทความเรื่อง “สังคมอาบัติ” ในเนชั่นสุดสับดาห์ ปีที่ 24 ฉบับที่ 1220 วันที่ 16-22 ตุลาคม 2558 หน้า 22 มีข้อความตอนหนึ่งว่า –

“… อาบัติเบาที่เกิดจากกระทำทางร่างกาย เช่น ไปรับของฉันจากมือผู้หญิง หรือไปฉันอาหารที่ไม่ได้มีผู้ถวาย หรือทำผิดพลาดเล็กๆ น้อยๆ (ซึ่งมีชื่อเรียกน่ารักดีว่า ‘อาบัติทุกกฎ’ แต่จริงๆ แล้วไม่ได้แปลว่าอาบัติหมดทุกเรื่องนะครับ ทุกกฎ เป็นภาษาบาลี หมายถึงทำผิดกฎนั่นแหละครับ อ่านว่า ทุ-กะ-กด ไม่ใช่ ทุก-กด) เช่น สวมเสื้อ สวมหมวก ซึ่งเป็นอาบัติที่เห็นได้ชัดเจน …”

วิศวะ

อ่านว่า วิด-สะ-วะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำที่ขึ้นด้วย “วิศว-” ดังนี้ –

(1) วิศว- : (คำวิเศษณ์) ทั้งหมด, ทั้งปวง. (ส. วิศฺว; ป. วิสฺส).

(2) วิศวกร : (คำนาม) ผู้ประกอบงานวิศวกรรม.

พละกำลัง

คำบาลีประสมคำไทย
อ่านว่า พะ-ละ-กำ-ลัง

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

ภาคี

บาลีและไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า พา-คี

“ภาคี” ประกอบด้วย ภาค + อี ปัจจัย

(๑) “ภาค” อ่านว่า พา-คะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ภชฺ (ธาตุ = จำแนก, แบ่ง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ภ-(ชฺ) เป็น อา, แปลง ช เป็น ค

: ภชฺ + ณ = ภชณ > ภช > ภาช > ภาค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จำแนกผลดีหรือไม่ดีให้มากขึ้น”