บาลีวันละคำ

มิจฉาทิฐิ

อ่านว่า มิด-ฉา-ทิด-ถิ
ประกอบด้วย มิจฉา + ทิฐิ

(๑) “มิจฉา”

บาลีเขียน “มิจฺฉา” (มีจุดใต้ จฺ) อ่านว่า มิด-ฉา เป็นศัพท์จำพวกนิบาต ไม่แจกด้วยวิภัตติ คือคงรูปเดิมเสมอ

สวดมนต์

ภาษาบาลีว่าอย่างไร

(๑) “สวด” เป็นคำไทย ตรงกับบาลีว่า “สชฺฌาย”

“สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ -ฌ เป็น อา (สชฺฌ > สชฺฌา)

บันไดสวรรค์

คัมภีร์ ปฐมสมโพธิกถา พระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ปริจเฉทที่ ๒๔ เทโวโรหนปริวรรต บรรยายความไว้ตอนหนึ่งว่า –

………

ท้าวโกสีย์ก็นฤมิตซึ่งบันไดทิพย์ทั้ง ๓ ลงจากเทวโลก คือบันไดทองอยู่ ณ เบื้องขวา บันไดเงินอยู่ ณ เบื้องซ้าย บันไดแก้วประดิษฐานอยู่ในท่ามกลาง

มหาปวารณา

อ่านว่า มะ-หา-ปะ-วา-ระ-นา
ประกอบด้วย มหา + ปวารณา

(๑) “มหา”

คำเดิม “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ

สันติภาพ

อ่านว่า สัน-ติ-พาบ
ประกอบด้วย สันติ + ภาพ

(๑) “สันติ”

บาลีเขียน “สนฺติ” (สัน-ติ) รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ติ ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ

: สมฺ + ติ = สมฺติ > สนฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่กิเลสสงบ” หมายถึง ความราบรื่น, ความสงบ (tranquillity, peace)

จงรักภักดี

“จงรัก” เป็นคำไทย
“ภักดี” (พัก-ดี) เป็นบาลีสันสกฤต

“ภักดี” บาลีเป็น “ภตฺติ” (พัด-ติ) รากศัพท์มาจาก ภชฺ (ธาตุ = คบ) + ติ ปัจจัย, แปลง ชฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (ภชฺ > ภตฺ)

: ภชฺ + ติ = ภชฺติ > ภตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การคบ”

ทัฬหีกรรม

อ่านว่า ทัน-ฮี-กํา
ประกอบด้วย ทัฬหี + กรรม

(๑) “ทัฬหี”

บาลีเขียน “ทฬฺหี” คำเดิม “ทฬฺห” (เสียงจริงคือ ทัน-หฺละ แต่เรามักออกเสียงตามรูปที่มองเห็นเป็น ทัน-หะ) รากศัพท์มาจาก :
(1) ทหฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อ ปัจจัย, ลง ฬ อาคมหน้า หฺ

: ทหฺ > ท + ฬฺ + ห > ทฬฺห + อ = ทฬฺห แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่คงทุกสิ่งไว้”

รุกขมูล

อ่านว่า รุก-ขะ-มูน
ประกอบด้วย รุกข + มูล

(๑) “รุกข”

บาลีเป็น “รุกฺข” (รุก-ขะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) รุกฺขฺ (ธาตุ = ป้องกัน, ปิดกั้น) + อ ปัจจัย

: รุกฺข + อ = รุกฺข แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ป้องกัน” (คือป้องกันแดดได้)

จินดามณี
(แก้วสารพัดนึก)

อ่านว่า จิน-ดา-มะ-นี
ประกอบด้วย จินดา + มณี

(๑) “จินดา”

บาลีเป็น “จินฺตา” (จิน-ตา) รากศัพท์มาจาก จินฺตฺ (ธาตุ = คิด) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: จินฺตฺ + อ = จินฺต + อา = จินฺตา แปลตามศัพท์ว่า “การคิด” (“the act of thinking”) หมายถึง ความคิด (thought)

มรรยาท – มารยาท

มรรยาท อ่านว่า มัน-ยาด
มารยาท อ่านว่า มา-ระ-ยาด

มรรยาท หรือ มารยาท บาลีเป็น “มริยาทา” (มะ-ริ-ยา-ทา) (รัสสะ อา ที่ -ทา เป็น อะ เป็น “มริยาท” ก็มี) รากศัพท์มาจาก ปริ (รอบ) + อา (กลับความ) + ทา (ธาตุ = ให้. กลับความ = ยึดเอา), อ ปัจจัย, แปลง ป ที่ ปริ เป็น ม (ปริ > มริ), ลง ย อาคม ระหว่าง ปริ + อา (ปริ + ย + อา = ปริยา)