บาลีวันละคำ

ราชกิจจานุเบกษา [2]

อ่านว่า ราด-ชะ-กิด-จา-นุ-เบก-สา
ประกอบด้วย ราช + กิจจ + อนุเบกษา

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก รญฺชฺ (ธาตุ = ยินดี, พอใจ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลบ ญฺ, ยืดเสียง ร เป็น รา

กัปปิยภัณฑ์

อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ-พัน
บาลีเป็น “กปฺปิยภณฺฑ” อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ-พัน-ดะ
ประกอบด้วย กปฺปิย + ภณฺฑ

(๑) “กปฺปิย” (กับ-ปิ-ยะ)

รากศัพท์มาจาก กปฺป + อิย ปัจจัย

อัสมิมานะ

อ่านว่า อัด-สะ-มิ-มา-นะ
บาลีเป็น “อสฺมิมาน” อ่านว่า อัด-สฺมิ-มา-นะ
ประกอบด้วย อสฺมิ + มาน

(๑) “อสฺมิ”

รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) + อ ปัจจัย + มิ วิภัตติอาขยาต

: อสฺ + อ + มิ = อสฺมิ แปลตามศัพท์ว่า “อหํ = อันว่าเรา อสฺมิ = ย่อมมี, ย่อมเป็น” มีความหมายว่า มีเรา เป็นเรา นี่เรานะ นี่กูนะ

กิจกรรม-กิจวัตร

อ่านว่า กิด-จะ-กำ / กิด-จะ-วัด
ประกอบด้วย กิจ + กรรม / กิจ + วัตร

(๑) “กิจ”

บาลีเป็น “กิจฺจ” (กิด-จะ) รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + ริจฺจ ปัจจัย, ลบ รฺ ที่ (ก)-รฺ (กรฺ > ก) และ ร ที่ ริ-(จฺจ) (ริจฺจ > อิจฺจ)

มฤตยู

เป็นรูปคำสันสกฤต อ่านว่า มะ-รึด-ตะ-ยู
บาลีเป็น “มจฺจุ” อ่านว่า มัด-จุ

“มจฺจุ” รากศัพท์มาจาก มรฺ (ธาตุ = ตาย) + จุ ปัจจัย, ลบ รฺ ที่ (ม)-ร (มรฺ > ม), ซ้อน จฺ

: มรฺ > ม + จฺ + จุ = มจฺจุ แปลตามศัพท์ว่า “ความตาย” (death)

ภูมิทัศน์

อ่านว่า พู-มิ-ทัด
ประกอบด้วย ภูมิ + ทัศน์

(๑) “ภูมิ”

บาลีอ่านว่า พู-มิ รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + มิ ปัจจัย

: ภู + มิ = ภูมิ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่มีอยู่เป็นอยู่แห่งสัตว์โลก” มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภูมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ (ground, soil, earth, place, quarter, district, region, plane, stage, level)

มาตุ

เมื่ออยู่ท้ายคำ อ่านอย่างไร

“มาตุ” บาลีอ่านว่า มา-ตุ รากศัพท์มาจาก –

(1) มานฺ (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + ราตุ ปัจจัย, ลบ ร ที่ ราตุ (ราตุ > อาตุ), ลบพยัญชนะที่สุดธาตุและสระ (มานฺ > มา > ม)

: มานฺ > มา > ม + ราตุ > อาตุ = มาตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รักบุตรโดยธรรมชาติ”

ปรมาจารย์

ประกอบด้วย ปรม + อาจารย์

(๑) “ปรม”

อ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ผู้อื่น) + มุ (ธาตุ = ผูกไว้) + อ ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (มุ > ม)

: ปร + มุ > ม + อ = ปรม แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องผูกผู้อื่นไว้ (ด้วยความดี)”

บรมครู

อ่านว่า บอ-รม-มะ-คฺรู
ประกอบด้วย บรม + ครู

(๑) “บรม”

บาลีเป็น “ปรม” อ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ข้าศึก) + มรฺ (ธาตุ = ตาย) + กฺวิ ปัจจัย ลบที่สุดธาตุ และลบปัจจัย

: ปร + มรฺ = ปรมร + กฺวิ = ปรมรกฺวิ > ปรม แปลตามศัพท์ว่า “ยังธรรมอันเป็นข้าศึกให้ตาย”

วิเวโก สะปัสสะโม สุโข

บาลีเทียม

สืบเนื่องมาจากผู้มีชื่อท่านหนึ่งในวงการสื่อสาร ยกคำบาลีดังปรากฏข้างต้นนี้มาพูด แล้วแปลแบบคะนองปากประกอบกิริยาที่มีความหมายไปในทางหยาบคาย ก่อให้เกิดเสียงตำหนิติเตียนไปทั่ว

คำบาลีข้างต้นเป็นคำบาลีเทียม (ไม่มีข้อความเช่นนี้ตรงๆ) แต่อาจแปลให้ได้ความหมายในทางดีได้