บาลีวันละคำ

สาธยาย

อ่านว่า สา-ทะ-ยาย และ สาด-ทะ-ยาย
บาลีเป็น “สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ

“สชฺฌาย” รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อ (อะ) ที่ -ฌ เป็น อา

เอกลักษณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า เอก-กะ-ลัก
ประกอบด้วย เอก + ลักษณ์

(๑) “เอก”

บาลีอ่านว่า เอ-กะ รากศัพท์มาจาก อิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป, ตั้งอยู่) + ณฺวุ ปัจจัย, แผลง อิ เป็น เอ, แปลง ณฺวุ เป็น อก

พิพากษา

อ่านว่า พิ-พาก-สา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พิพากษา : (คำกริยา) (คำที่ใช้ในกฎหมาย) ตัดสินคดีโดยศาล, เรียกตุลาการผู้ทำหน้าที่ตัดสินดังกล่าวว่า ผู้พิพากษา, เรียกคำตัดสินนั้นว่า คำพิพากษา. (ส. วิวกฺษา ว่า ความสำคัญ).”

นิคหกรรม

อ่านว่า นิก-คะ-หะ-กำ
ประกอบด้วย นิคห + กรรม

(๑) “นิคห”

บาลีเป็น “นิคฺคห” (นิก-คะ-หะ) รากศัพท์มาจาก นิ (เข้า, ลง, ไม่มี, ออก) + คหฺ (ธาตุ = ถือ, จับ, ยึด) + อ ปัจจัย, ซ้อน คฺ

วุฒ – วุฒิ

วุฒ อ่านว่า วุด
วุฒิ อ่านว่า วุด-ทิ ก็ได้ อ่านว่า วุด ก็ได้ (ตาม พจน.54) แต่ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย (วุฒิ-) อ่านว่า วุด-ทิ-

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) วุฒ : (คำวิเศษณ์) เจริญแล้ว; สูงอายุ. (ป. วุฑฺฒ; ส. วฺฤทฺธ).
(2) วุฒิ, วุฒิ- : (คำนาม) ภูมิรู้; ความเจริญ, ความงอกงาม, ความเป็นผู้ใหญ่. (ป. วุฑฺฒิ; ส. วฺฤทฺธิ).

วุฒิภาวะ [2]

อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
บาลีเป็น “วุฑฺฒิภาว” อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
ประกอบด้วย วุฑฺฒิ + ภาว

(๑) “วุฑฺฒิ” (วุด-ทิ)

รากศัพท์มาจาก วทฺธฺ (ธาตุ = เจริญ) + ติ ปัจจัย, แผลง อะ ที่ ว-(ทฺธ) เป็น อุ, ลบ ท, แปลง ธฺ ที่สุดธาตุ เป็น ฑฺ, แปลง ต ที่ ติ ปัจจัยเป็น ฒ

ราชนีติ

อ่านว่า รา-ชะ-นี-ติ
ประกอบด้วย ราช + นีติ

(๑) “ราช” (รา-ชะ)

รากศัพท์มาจาก :

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย) = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

การเมือง

ภาษาบาลีมองคำนี้ว่าอย่างไร

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปลคำว่า “การเมือง” เป็นภาษาอังกฤษว่า politics

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปลคำว่า politic เป็นบาลีว่า :

(1) nāgarika นาคริก
(2) janahitakāri ชนหิตการี
(3) upāyadakkha อุปายทกฺข

อนาถ

ภาษาไทยอ่านว่า อะ-หฺนาด
บาลีอ่านว่า อะ-นา-ถะ

“อนาถ” รูปคำประกอบขึ้นจาก น + นาถ

(๑) “น” (นะ)

แปลว่า ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี

“น” เป็นศัพท์จำพวกที่เรียกว่า “นิบาต” ศัพท์จำพวกนี้ไม่แจกรูปด้วยวิภัตติปัจจัย คือคงรูปเดิมเสมอ แต่อาจเปลี่ยนแปลงโดยหลักเกณฑ์อื่นได้