บาลีวันละคำ

วุฒิภาวะ [1]

อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
บาลีเป็น “วุฑฺฒิภาว” อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
ประกอบด้วย วุฑฺฒิ + ภาว

“วุฑฺฒิ” แปลว่า การเพิ่ม, ความเจริญ, ความงอกงาม, ความคืบหน้า, ความรุ่งเรือง (increase, growth, furtherance, prosperity)

“วุฑฺฒิ” ในบาลีเป็นอาการนาม หรือภาวนาม หมายถึงสภาพหรืออาการ ไม่ได้หมายถึงบุคคล แต่ในภาษาไทยอาจอนุโลมใช้เป็นคุณนาม หมายถึง ผู้เจริญแล้ว, ผู้เฒ่า, คนแก่, ผู้สูงอายุ ได้ด้วย

“วุฑฺฒิ” เขียนในภาษาไทยตัด ฑ ออก ตามวิธีตัดตัวซ้อน เช่น
รฏฺฐ ตัด ฏ เป็น รัฐ
วฑฺฒน ตัด ฑ เป็น วัฒน
“วุฑฺฒิ” จึงเขียนเป็น “วุฒิ” แต่ก็คงอ่านว่า วุด-ทิ เหมือนคำเดิม

พลี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บคำว่า “พลี” ไว้ 3 คำ และบอกไว้ดังนี้ –

(1) พลี ๑ อ่านว่า พะ-ลี เป็นคำนาม หมายถึง การบวงสรวง, เครื่องบวงสรวง, ส่วย, การบูชา

(2) พลี ๒ อ่านว่า พฺลี (พฺล ควบกล้ำ) เป็นคำกริยา หมายถึง (1) เสียสละ เช่น พลีชีพเพื่อชาติ (2) บวงสรวงเชิญเอามา (ใช้แก่ยาสมุนไพร) เช่น ไปพลียาที่ต้นเทียน คือ ไปบวงสรวงเก็บต้นเทียนหรือส่วนใดส่วนหนึ่งของต้นเทียนมาทำยารักษาโรค

(3) พลี ๓ อ่านว่า พะ-ลี เป็นคำวิเศษณ์ หมายถึง มีกําลัง

“พลี” บาลีว่าอย่างไร

ครรภ-ครรภ์

บาลีเป็น “คพฺภ” อ่านว่า คับ-พะ

“คพฺภ” มีความหมายหลายอย่าง คือ –

1 ภายใน, โพรง (interior, cavity) = ภายในของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่กลวงหรือว่าง

2 ห้องใน, ห้องส่วนตัว, ห้องนอน, กุฏิ (an inner room, private chamber, bedroom , cell) = ห้อง

3 ความพองขึ้นของมดลูก (ตั้งท้อง), ครรภ์ (the swelling of the (pregnant) womb, the womb) = ตั้งท้อง

4 สิ่งที่อยู่ในมดลูก, ไข่ที่กลายเป็นตัวอ่อน, ลูกอ่อนในครรภ์ (the contents of the womb, the embryo, foetus) = ลูกในท้อง

โลกบาล

อ่านว่า โลก-กะ-บาน
บาลีเป็น “โลกปาล” อ่านว่า โล-กะ-ปา-ละ
ประกอบด้วย โลก + ปาล

“โลก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป” “สิ่งที่จะย่อยยับไป” (ดูเพิ่มเติมที่ “ปรโลก” บาลีวันละคำ (342) 19-4-56, “โลกวชฺช” บาลีวันละคำ (367) 15-5-56, “โลกอุดร” บาลีวันละคำ (368) 16-5-56, “โลกีย์” บาลีวันละคำ (516) 13-10-56, “พระเจ้าเปิดโลก” บาลีวันละคำ (523) 20-10-56, “โลกธรรม” บาลีวันละคำ (597) 3-1-57, “โลก” บาลีวันละคำ (629) 4-2-57)

ทหาร
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“ทหาร (ทะ-หาน) : ผู้มีหน้าที่ในเรื่องรบ, นักรบ. (อะหม หาน ว่า นักรบ)”

คำว่า “ทหาร” แปลเป็นภาษาอังกฤษได้หลายคำ เช่น soldier, warrior, fighter, military man

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปลคำอังกฤษข้างต้นเป็นบาลีไว้หลายศัพท์ เช่น –

(1) โยธ, โยธี (โย-ทะ, โย-ที) = นักรบ, ทหาร, นักสู้ (a warrior, soldier, fighter, champion)

ศูนย์-สูญ

อ่านว่า สูน
สันสกฤตเป็น “ศูนฺย” (สูน-ยะ)
บาลีเป็น “สุญฺญ” (สุน-ยะ)

“สุญฺญ” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เกื้อกูลแก่การไป” (คือทำให้ไม่ติดขัด) “สิ่งที่ถึงความว่างเปล่า”
– ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ว่างเปล่า, ไม่มีคนอยู่, สูญ, ไม่จริงจัง, ไม่มีแก่นสาร, ไม่มีประโยชน์, เป็นปรากฏการณ์ (empty, uninhabited, void, devoid of reality, unsubstantial, useless, phenomenal)
– ใช้เป็นคำนาม หมายถึง ความสูญ, ความว่างเปล่า, ความเหือดหาย (void, emptiness, annihilation)

บาตร-บิณฑบาต

(1) “บาตร” บาลีเป็น “ปตฺต” (ปัด-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า –

1 “ภาชนะเป็นที่ตกลงแห่งข้าวสุก” หมายความว่า ข้าวสุก (= อาหาร) ตกลงไปในภาชนะชนิดนี้ จึงเรียกภาชนะนี้ว่า “ปตฺต”

2 “ภาชนะที่รักษาจากการตก” หมายความว่า (1) รักษา คือระวังไม่ให้ภาชนะนี้ตก เนื่องจากแต่เดิมบาตรทำด้วยดิน ตกแล้วแตก (2) รักษา คือรองรับอาหารที่ตกลงมาไม่ให้หล่นถึงพื้น แต่ให้ตกลงในภาชนะนี้

“ปตฺต” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” เราเขียนอิงสันสกฤต แต่ยืดเสียงเป็น “ปาตร” และแปลง ป เป็น บ ตามหลักนิยมที่คุ้นกัน คือ ป ปลา เป็น บ ใบไม้, ต เต่า เป็น ด เด็ก

วิสัญญีแพทย์

อ่านว่า วิ-สัน-ยี-แพด
ประกอบด้วย วิ + สัญญี + แพทย์

“วิ” ปกติเป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า วิเศษ, แจ้ง, ต่าง
แต่ “วิ” ในคำนี้ย่อมาจากคำว่า “วิคต” (วิ-คะ-ตะ) แปลว่า ออกไป, หายไป, ขาดไป, สิ้นสุด, สูญหาย, ปราศจาก

“สัญญี” บาลีเขียน “สญฺญี” มาจาก สญฺญา + อี (ปัจจัย)

อาวุธ

อ่านว่า อา-วุด
บาลีอ่านว่า อา-วุ-ทะ

“อาวุธ” รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + ยุธ (ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + อ ปัจจัย แปลง ย เป็น ว

: อา + ยุธ > วุธ + อ = อาวุธ

สูตรแสดงความหมายของศัพท์ว่า “อาทาย ยุชฺฌนฺเต ยนฺติ อาวุธํ” (อาทายะ ยุชฌันเต ยันติ อาวุธัง) แปลว่า “คนทั้งหลายถือเอาสิ่งใดไปรบกัน สิ่งนั้นชื่อว่า อาวุธ”