บาลีวันละคำ

ยถากรรม

อ่านว่า ยะ-ถา-กำ
บาลีเขียน “ยถากมฺม” อ่านว่า ยะ-ถา-กำ-มะ (มักใช้รูปเต็มว่า “ยถากมฺมํ” ยะ-ถา-กำ-มัง)
ประกอบด้วย ยถา + กมฺม

“ยถา” เป็นคำจำพวกนิบาต แปลว่า ฉันใด, เหมือน, ตาม

พุทฺธวจน

อ่านว่า พุด-ทะ-วะ-จะ-นะ
ประกอบด้วย พุทฺธ + วจน

“พุทฺธ” (พุด-ทะ. เขียนแบบบาลีมีจุดใต้ ทฺ) คำแปลที่เข้าใจกันทั่วไปคือ “พระพุทธเจ้า” เป็นการแปลทับศัพท์ คำแปลที่นิยมอ้างกันคือ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน. ขยายความว่า –
ผู้รู้ = รู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง
ผู้ตื่น = ตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย
ผู้เบิกบาน = บริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่

ธุรกรรม
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทุ-ระ-กำ

“ธุรกรรม” ถ้าแปลงกลับเป็นบาลี ก็เป็น “ธุรกมฺม” (ทุ-ระ-กำ-มะ) ประกอบด้วย ธุร + กมฺม

ในภาษาบาลี “ธุร” (ทุ-ระ) แปลว่า แอก, คานรถ, สัมภาระ, น้ำหนักบรรทุก, ภาระ, หน้าที่, การรับผิดชอบ (ดูรายละเอียดที่คำว่า-ธุรกิจ-บาลีวันละคำ (353) 30-4-56)
ในภาษาไทย “ธุระ” มักเข้าใจกันในความหมายว่า หน้าที่การงานที่พึงกระทํา

มงกุฎ

อ่านว่า มง-กุด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “มงกุฎ” ไว้ว่า

(1) (คำนาม) เครื่องสวมพระเศียรโดยเฉพาะพระเจ้าแผ่นดิน มียอดสูง

(2) เครื่องสวมศีรษะ มีลักษณะต่าง ๆ กัน มักใช้สวมเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้ชนะเลิศในการประกวดความงาม เช่น มงกุฎนางงามจักรวาล มงกุฎนางสาวไทย

มหาวิทยาลัย

อ่านว่า มะ-หา-วิด-ทะ-ยา-ไล
ประกอบด้วยคำว่า มหา + วิทยา + อาลัย
บาลีเป็น มหา + วิชฺชา + อาลย = มหาวิชฺชาลย อ่านว่า มะ-หา-วิด-ชา-ละ-ยะ

แม่วงก์

อ่านว่า แม่-วง

อักขรานุกรมภูมิศาสตร์ไทย ราชบัณฑิตยสถาน บอกไว้ว่า “แม่วงก์” –

1 เป็นชื่อ อำเภอ ขึ้นจังหวัดนครสวรรค์ อำเภอแม่วงก์แรกตั้งเป็นกิ่งอำเภอ แยกจากอำเภอลาดยาวเมื่อ พ.ศ. 2535 ยกฐานะเป็นอำเภอเมื่อ พ.ศ. 2540

2 เป็นชื่อ ตำบล ขึ้นอำเภอแม่วงก์ จังหวัดนครสวรรค์

3 เป็นชื่อ น้ำตก ที่อุทยานแห่งชาติแม่วงก์

4 เป็นชื่อ อุทยานแห่งชาติ ในอำเภอปางศิลาทอง จังหวัดกำแพงเพชร และอำเภอแม่วงก์ อำเภอแม่เปิน จังหวัดนครสวรรค์

วัตนาการ

อ่านว่า วัด-ตะ-นา-กาน

“วัตนาการ” เป็นศัพท์วิชาการ มีคำอธิบายของผู้ใช้ศัพท์นี้ไว้ว่า –
“วัตนาการ หมายถึง การเปลี่ยนแปลงเท่านั้น มิได้มีความหมายว่า วัฒนาการ หรือวิวัฒนาการ ซึ่งหมายถึงความเจริญ”

วาทกรรม

อ่านว่า วา-ทะ-กำ
บาลีเป็น “วาทกมฺม” อ่านว่า วา-ทะ-กำ-มะ
ประกอบด้วย วาท + กมฺม = วาทกมฺม > วาทกรรม

“วาท” มีความหมายว่า การพูด, คำพูด, การโต้เถียง, ความขัดแย้ง, คำสอน, หลักความเชื่อ

อาญา

อ่านว่า อา-ยา
บาลีเป็น “อาณา” อ่านว่า อา-นา

“อาณา” ตามรากศัพท์แปลว่า “การบอกให้รู้ทั่ว” ขยายความว่า “ประกาศให้รู้และให้ปฏิบัติตาม” หมายถึง คำสั่ง, ความบังคับ, การบังคับบัญชา, อำนาจ

สัพพะศัตรู วินาศสันติ

เป็นข้อความท่อนหนึ่งในบทคาถาอาคมประเภทแคล้วคลาดหรือเมตตามหานิยม เช่น
“นะ เมตตา โม กรุณา พุท ปรานี ธา ยินดี ยะ เอ็นดู สัพพะศัตรู วินาศสันติ”