บาลีวันละคำ

ปรโตโฆสะ
(ศัพท์วิชาการ)

อ่านว่า ปะ-ระ-โต-โค-สะ
ประกอบด้วย ปร + โต +โฆส

“ปร” แปลว่า อื่น, อื่นอีก, อีกอันหนึ่ง, อีกข้างหนึ่ง, โพ้น, เหนือ

“โต” เป็นปัจจัย ใช้ประกอบท้ายคำนาม แปลว่า ข้าง-, แต่-, จาก- (เครื่องหมาย – คือ แปลเดี่ยวๆ ไม่ได้ ต้องมีคำนามมาแปลต่อ)
ปร + โต = ปรโต แปลว่า (ยืนอยู่) ข้างอื่น, (ได้มา) แต่สิ่งอื่น, (ฟังมา) จากคนอื่น

สันโดษ

อ่านว่า สัน-โดด
บาลีเป็น “สนฺโตส” อ่านว่า สัน-โต-สะ

“สนฺโตส” (สันสกฤตเป็น สํโตษ) รากศัพท์คือ สํ (= พร้อม, ดี) + ตุส (ธาตุ = ยินดี) + ณ ปัจจัย แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น นฺ แผลง อุ ที่ ตุ เป็น โอ : สํ > สนฺ + ตุส > โตส = สนฺโตส
ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “สันโดษ”
(อีกรูปหนึ่งของ “สนฺโตส” คือ “สนฺตุฏฺฐิ” (สัน-ตุด-ถิ) : สํ > สนฺ + ตุส + ติ (แปลง ส ที่ ตุส กับ ต ที่ ติ เป็น ฏฺฐ) = สนฺตุฏฺฐิ)

วิเวก

อ่านว่า วิ-เวก
บาลีอ่านว่า วิ-เว-กะ
รากศัพท์คือ วิ (= วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + วิจ (ธาตุ = สงัด) + ณ ปัจจัย แผลง วิ ที่พยางค์แรกของธาตุเป็น เว แปลง จ เป็น ก
: วิ + วิจ > เวจ > เวก = วิเวก

“วิเวก” แปลตามศัพท์ว่า “ความสงัดอย่างวิเศษ” หมายถึง ความโดดเดี่ยว, การแยกออก, การอยู่โดดเดี่ยว, ความรู้สึกสงบปลอดการรบกวน, ความรู้สึกเดียวดาย (ฝรั่งแปลว่า detachment, loneliness, separation, seclusion; singleness of heart, discrimination of thought)

พระราชกุศล
(บาลีไทย)

อ่านว่า พระ-ราด-ชะ-กุ-สน

คำหลักคือ “กุศล” บาลีเป็น “กุสล” อ่านว่า กุ-สะ-ละ
“กุสล” แปลตามศัพท์ว่า “สภาวะที่เกี่ยวตัดสลัดทิ้งสิ่งเลวร้ายอันน่ารังเกียจ” “ความรู้ที่ทำความชั่วร้ายให้เบาบาง” “ธรรมที่ตัดความชั่วอันเป็นดุจหญ้าคา” หมายถึง ความดีงาม, กรรมดี, สิ่งที่ดี, กุศลกรรม, บุญ (ฝรั่งแปลว่า good thing, good deeds, virtue, merit, good consciousness)
ถ้าเป็นคุณศัพท์มีความหมายว่า ฉลาด, เฉียบแหลม, สันทัด, ชำนาญ; ดีงาม, ถูกต้อง, เป็นกุศล (clever, skilful, expert; good, right, meritorious)

ปรินิพพาน

อ่านว่า ปะ-ริ-นิบ-พาน
บาลีเขียน “ปรินิพฺพาน” (มีจุดใต้ พฺ ตัวแรก) อ่านว่า ปะ-ริ-นิบ-พา-นะ
ประกอบด้วย ปริ + นิพฺพาน

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า รอบ, เวียนรอบ, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด
“นิพฺพาน” แปลตามศัพท์ว่า –
1- “สภาวธรรมที่ออกพ้นจากเครื่องร้อยรัด”
2- “สภาวธรรมเป็นเหตุดับไปแห่งไฟราคะเป็นต้น”
3- “สภาวธรรมเป็นที่ไม่มีตัณหา”
4- “สภาวธรรมที่เมื่อบุคคลได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีตัณหา”

ญาณสังวร

อ่านว่า ยา-นะ-สัง-วอน หรือ ยาน-นะ-สัง-วอน
บาลีเป็น “ญาณสํวร” อ่านว่า ยา-นะ-สัง-วะ-ระ
ประกอบด้วย ญาณ + สํวร

“ญาณ” แปลตามศัพท์ว่า ความรู้, ปัญญา, การหยั่งเห็น, ความเข้าใจ, การหยั่งรู้, การรับรู้, ความคงแก่เรียน, ทักษะ, ความฉลาด (ฝรั่งแปลว่า knowledge, intelligence, insight, conviction, recognition, learning, skill

สวรรคาลัย
(บาลีไทย)

อ่านว่า สะ-หฺวัน-คา-ไล
เทียบบาลีเป็น “สคฺคาลย” อ่านว่า สัก-คา-ละ-ยะ
ประกอบด้วย สคฺค + อาลย

“สคฺค” (สันสกฤตเป็น สฺวรฺค) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ดำรงอยู่ยืนนานและสวยงาม” “แดนอันแสนดีเลิศล้ำด้วยกามคุณ” “แดนที่มีอารมณ์อันเลิศ” (คือได้พบเห็นสัมผัสแต่สิ่งที่น่าเพลิดเพลินเจริญใจ) “แดนที่ติดข้อง”

สังเวช

อ่านว่า สัง-เวด
บาลีเป็น “สํเวชน” อ่านว่า สัง-เว-ชะ-นะ

“สังเวช” นอกจากบาลีจะเป็น “สํเวชน” แล้ว ยังเป็น “สํเวค” (สัง-เว-คะ) อีกด้วย คำที่ใช้เต็มๆ คือ “ธมฺมสํเวค” (ทำ-มะ-สัง-เว-คะ) นิยมแปลกันว่า “ธรรมสังเวช”

สํเวค – สํเวชน – สังเวช รากศัพท์คือ สํ + วิชฺ (ธาตุ = มี, เป็น, รู้สึก) แปลว่า สลดใจ, ตกใจ, หวาดหวั่น, กังวล, ปั่นป่วน
ความหมายที่เด่นคือ สลดใจ

ปลิโพธ

อ่านว่า ปะ-ลิ-โพด
บาลีอ่านว่า ปะ-ลิ-โพ-ทะ
รากศัพท์คือ ปริ > ปลิ + พุธิ (ธาตุ = เบียดเบียน) > โพธ + อ ปัจจัย = ปลิโพธ

“ปลิโพธ” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เบียดเบียนความต้องการหรือการงานตามที่ประสงค์” หมายถึง เครื่องผูกพันหรือหน่วงเหนี่ยวเป็นเหตุให้ใจพะวักพะวนห่วงกังวล, เหตุกังวล, ข้อติดข้อง (ฝรั่งแปลว่า obstruction, hindrance, obstacle, impediment, drawback)

สังฆบิดร

อ่านว่า สัง-คะ-บิ-ดอน
บาลีเป็น “สงฺฆปิตโร” อ่านว่า สัง-คะ-ปิ-ตะ-โร
ประกอบด้วย สงฺฆ + ปิตุ

“สงฺฆ” ในที่นี้หมายถึง พระสงฆ์, คณะสงฆ์, ภิกษุหรือสมณะในพระพุทธศาสนา

“ปิตุ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้คุ้มครองบุตร” หรือ “ผู้รักบุตร” คำไทยว่า พ่อ
“ปิตุ” เมื่อแจกตามวิภัตติ เปลี่ยนรูปเป็นต่างๆ เช่น ปิตา (ที่ไทยใช้ว่า “บิดา”) ปิตโร (รูปพหูพจน์) เป็นต้น สันสกฤตเป็น “ปิตฺฤ” และอาจเขียนเป็น “ปิตฺร” ได้อีก