บาลีวันละคำ

อันตราย

ภาษาไทยอ่านว่า อัน-ตะ-ราย
บาลีเป็น “อนฺตราย” อ่านว่า อัน-ตะ-รา-ยะ

“อนฺตราย” รากศัพท์คือ
– อนฺตร (= ระหว่าง) + อิ หรือ อย (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป.) แปลง อิ หรือ อย เป็น อาย (อ่านว่า อา-ยะ)
– อนฺตร (= ระหว่าง) + อาย (ธาตุ = เดือดร้อน)
: อนฺตร + อาย = อนฺตราย

อุบาย

ภาษาไทยอ่านว่า อุ-บาย
บาลีเป็น “อุปาย” อ่านว่า อุ-ปา-ยะ

“อุปาย” รากศัพท์คือ อุป (คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้, มั่น) + อิ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป. สูตรทางไวยากรณ์ว่า “พฤทธิ์ อิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อาย”) : อุป + อิ > อาย = อุปาย

อัปรีย์

อ่านว่า อับ-ปฺรี
บาลีเป็น “อปฺปิย” อ่านว่า อับ-ปิ-ยะ สันสกฤตเป็น “อปฺริย”

“อปฺปิย” ประกอบด้วย น + ปิย = อปฺปิย
“น” (นะ) แปลว่าไม่, ไม่ใช่ เมื่อประสมอยู่หน้าคำอื่น มีกฎว่า
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ให้แปลง น เป็น “อ” (อะ)
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยสระ (คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ อํ) ให้แปลง น เป็น “อน” (อะ-นะ)

อุบาทว์

อ่านว่า อุ-บาด
บาลีเป็น “อุปทฺทว” อ่านว่า อุ-ปัด-ทะ-วะ

“อุปทฺทว” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เข้าไปทำให้เดือดร้อน” “สิ่งที่เข้าไปเบียดเบียน” หมายถึง อุปัทวเหตุ, เคราะห์ร้าย, ความทุกข์, ความยุ่งยาก, การกดขี่, การรบกวน, การทำให้ลำบาก, การเบียดเบียน, การทำให้วุ่นวาย

“อุปทฺทว” ใช้ในภาษาไทยว่า “อุปัทวะ” (อุ-ปัด-ทะ-วะ) และกลายรูปเป็น “อุบาทว์” (อุ-บาด, ยืดเสียง ปัท เป็น ปาท, ลดรูป ป เป็น บ, ตัด ท ออกตัวหนึ่ง, ว ไม่ออกเสียง)

อาถรรพ์

อ่านว่า อา-ถัน
บาลีเป็น “อาถพฺพณ” (อา-ถับ-พะ-นะ) สันสกฤตเป็น “อาถรฺวณ”

“อาถพฺพณ” หมายถึง ผู้รักษาช้าง, หมอช้าง, ควาญช้าง
นัยหนึ่งว่ามาจาก อา (ด้วยดี) + ถุพฺพ (ธาตุ = กำจัด, เบียดเบียน) + ยุ (ปัจจัย)
– แปลง อุ ที่ ถุ เป็น อ : ถุพฺพ = ถพฺพ
– แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) แปลง น เป็น ณ : ยุ = อน = อณ
: อา + ถุพฺพ = ถพฺพ + อณ = อาถพฺพณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กำจัดโรคช้างด้วยดี”

กลวิธี
(บาลีไทย)

อ่านว่า กน-ละ-วิ-ที

“กล” บาลีเป็น “กลา” (กะ-ลา) ฝรั่งแปลว่า art, trick (ดูเพิ่มเติมที่ กล-กลิน บาลีวันละคำ (469) 27-8-56 และ กลาโหม บาลีวันละคำ (427) 16-7-56)

กล-กลิน

“กล” ในภาษาไทยอ่านว่า กน ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า กน-ละ- เช่น กลยุทธ์ (กน-ละ-ยุด)
“กลิน” อ่านว่า กะ-ลิน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “กล” ไว้ดังนี้ :

นาวิกโยธิน

ภาษาไทยอ่านว่า นา-วิก-กะ-โย-ทิน

“นาวิกโยธิน” บาลีเป็น “นาวิกโยธี” อ่านว่า นา-วิ-กะ-โย-ธี แยกเป็น นาวิก + โยธี
“นาวิก” (= นาวา + อิก) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ประกอบหน้าที่ในเรือ” หมายถึง กลาสี, ชาวเรือ, นายเรือ, ทหารเรือ, นายท้ายเรือ, ฝีพาย

เดียรถีย์

อ่านว่า เดีย-ระ-ถี

“เดียรถีย์” บาลีเป็น “ติตฺถิย” (ติด-ถิ-ยะ) สันสกฤตเป็น “ตีรฺถิย”
ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤต แต่แปลง อี เป็น เอีย แบบเดียวกับ กฺษีณ = เกษียณ, ตีรฺถิย จึงเป็น เตียรถิย
ไทยเปลียน ต เต่า เป็น ด เด็ก แบบเดียวกับ ตล = ดล, เตียรถิย จึงเป็น เดียรถิย

ประชาชน
(บาลีแบบไทย)

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤต

“ปชา” นักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “หมู่สัตว์” (ทำให้ผู้ไม่คุ้นสำนวนบาลีเข้าใจไปว่าหมายถึงหมู่สัตว์เดรัจฉาน แต่ความจริงหมายถึง “หมู่คน” – ดูความหมายของคำว่า “สัตว์” ที่คำว่า สตฺต บาลีวันละคำ (212) 6-12-55)
“ปชา” หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ