บาลีวันละคำ

กัลบก

อ่านว่า กัน-ละ-บก

“กัลบก” เป็นรูปคำสันสกฤต “กลฺปก” (ออกเสียง กะ- แล้วดันลิ้นขึ้นติดเพดานปาก แล้วออกเสียง ปะ-กะ ต่อไป จะได้คำอ่านที่ถูกต้อง)

“กลฺปก” บาลีเป็น “กปฺปก” (กับ-ปะ-กะ)

“กปฺปก” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ตัดผม” “ผู้จัดแจงการแต่งตัวผู้คน”
ความหมายที่เข้าใจทั่วไปคือ ช่างตัดผม, ช่างแต่งผม, ข้าราชบริพาร, พนักงานภูษามาลา

ในภาษาไทย มักเข้าใจคำว่า “กัลบก” ในความหมายเดียวคือช่างตัดผม แต่ในภาษาบาลี “กปฺปก – กัลบก” ทำหน้าที่มากกว่าตัดผม แต่รวมไปถึงเสื้อผ้า เครื่องแต่งตัว และงานทั้งปวงที่เกี่ยวกับการทำความสะอาดและตกแต่งร่างกาย

โหรา

อ่านว่า โห-รา

“โหรา” รากศัพท์เดิมคือ “หุร” (หุ-ระ) แปลว่า ที่นั่น, ในโลกอื่น, ในชีวิตอื่น

“หุร” มักมาคู่กับ “อิธ” (อิ-ทะ) ซึ่งแปลว่า ที่นี่, ในธรรรมวินัยนี้, ในโลกนี้, ในชาตินี้

ความหมายโดยนัย “อิธ” = ปัจจุบัน “หุร” = อนาคต

หุร + ณ ปัจจัย (ปัจจัยตัวนี้ไม่ปรากฏรูป) แผลง อุ เป็น โอ : หุร = โหร

ทำ “อะ” ที่ “ร” เป็น อา (เครื่องหมายอิตถีลิงค์) : โหร = โหรา

“โหรา” แปลตามศัพท์ว่า “วิชาบอกเหตุการณ์ในอนาคต” มีความหมายว่า ชั่วโมง, เวลา, ฤกษ์

“โหรา” เป็นทั้งรูปบาลีและสันสกฤต เขียนด้วยอักษรฝรั่งเป็น hora

ผู้รู้สันนิษฐานว่า hora รากศัพท์เดียวกับ hour = “ชั่วโมง”
ดังนั้น หลักของ “โหราศาสตร์” คือเอาตัวเลขของวัน เวลา เดือน ปี ที่พูดว่า “เลขผานาที” รวมทั้งตัวการณ์ที่ทำให้เกิดวันเวลา คือดวงดาวทั้งหลายมาคำนวณ แล้วบอกเหตุการณ์ที่จะเกิดในอนาคต

สถุล

อ่านว่า สะ-ถุน

“สถุล” เป็นคำสันสกฤตเขียนแบบไทย สันสกฤตเป็น “สฺถูล” บาลีเป็น “ถูล” (ถู-ละ) และ “ถุลฺล” (ถุน-ละ)

สังเกต : ถ้าเป็น ถู : ล ลิง ตัวดียว, ถ้าเป็น ถุ : ล ลิง 2 ตัว (สะกดและตาม) ไทยเอา “สฺ-(ถูล)” แบบสันสกฤต มาต่อ “-ถุลฺ-(ล)” แบบบาลี เป็น “สถุล” แบบไทย นับเป็นอัจฉริยะทางภาษาของเรา!

“สฺถูล – ถูล – ถุลฺล” มีความหมาย 2 นัย คือ –

1 อ้วน, ล่ำ, เจ้าเนื้อ, ใหญ่โต, หยาบ (เนื้อหยาบ), ใหญ่เทอะทะ, เบ้อเร่อ, แข็งแรง, ขี้เหร่, ขี้ริ้ว

เมถุน

อ่านว่า เม-ถุ-นะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า เม-ถุน

“เมถุน” รากเดิมมาจาก “มิถุ” แปลว่า ตรงข้าม, ต่างตอบแทนซึ่งกันและกัน, ขัดกัน
ถือเอาความหมายว่า “สิ่งที่เป็นคู่” เพราะถ้าไม่เป็นคู่ หรือไม่มีอีกฝ่ายหนึ่ง ภาวะตรงข้าม ต่างตอบแทนซึ่งกันและกัน หรือขัดกัน ก็มีไม่ได้

มิถุ + ยุ (ปัจจัย = อน) = เมถุน ความหมายที่เข้าใจกันคือ “คนคู่” มีคำวิเคราะห์ศัพท์ว่า

1- มิถุนานํ อิตฺถีปุริสานํ สมานฉนฺทานํ อาจาโร = เมถุนํ
“ความประพฤติของคู่หญิงชายผู้มีความพอใจเสมอกัน”

2- เมถนฺติ สงฺคจฺฉนฺตีติ เมถุนา ปุมิตฺถิยุคลา, เตสํ กมฺมํ = เมถุนํ
“กิจกรรมของคู่ชายหญิงผู้สมสู่กัน”

ในคัมภีร์ คำว่า “เมถุน” มักใช้คู่หรือควบกับคำว่า “ธมฺม” เป็น “เมถุนธมฺม” เมื่อใช้คำเช่นนี้ ความหมายจะดิ้นไม่ได้ (เช่นอ้างว่ามาคู่กันเพื่อทำกิจอย่างอื่น)

สีหปญฺชร อ่านว่า สี-

สีหปญฺชร

อ่านว่า สี-หะ-ปัน-ชะ-ระ
ภาษาไทยใช้ว่า “สีหบัญชร” อ่านว่า สี-หะ-บัน-ชอน

“สีหปญฺชร” ประกอบด้วยคำว่า สีห + ปญฺชร

“สีห” แปลทับศัพท์ว่า สีหะ, ราชสีห์, สิงโต

“ปญฺชร” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ถึงความเสื่อมไปตามปกติ” ใช้ในความหมายว่า ร่างกาย, ซี่โครง, กรง, ช่อง

“ปญฺชร” ถ้าใช้ควบกับคำอื่น จะมีความหมายเฉพาะ เช่น –

“นขปญฺชร” = “กรงเล็บ” หมายถึงอุ้งเท้าของนกซึ่งสามารถขยุ้มจับเหยื่อได้
“ชินปญฺชร” = “กรงของพระชินเจ้า” หมายถึงอยู่ในความคุ้มครองป้องกันของพระพุทธเจ้า

“สีหปญฺชร” ตามศัพท์แปลว่า “กรงราชสีห์” ซึ่งชวนให้เข้าใจว่าหมายถึงอุ้งเท้าราชสีห์ที่มีเล็บสามารถตะปบเหยื่อได้

แต่ศัพท์นี้มีความหมายเฉพาะว่า “หน้าต่าง” ของปราสาท หรือตึก โดยเฉพาะหน้าต่างที่มีกรอบใหญ่พิเศษกว่าบานอื่นๆ
สันนิษฐานว่า เดิมกรอบหน้าต่างอาจทำลวดลายเป็นรูปเท้าสิงห์ จึงเรียกหน้าต่างว่า “สีหบัญชร”

ชินสีห

อ่านว่า ชิ-นะ-สี-หะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ชินสีห์” อ่านว่า ชิน-นะ-สี
ประกอบด้วยคำว่า ชิน + สีห = ชินสีห (บาลีที่เอาคำขยายไว้หลัง)

“ชิน” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีชัย” “ผู้ชนะ” “ผู้พิชิต” ใช้เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า มีความหมายว่า “พระผู้ชนะมาร”

“สีห” แปลตามศัพท์ว่า “สัตว์ที่เบียดเบียนเนื้อ” “สัตว์ที่มีความพยายามพร้อมที่จะฆ่าเนื้อ” “สัตว์ที่อดทน” แปลทับศัพท์ว่า สีหะ, ราชสีห์ ในภาษาไทยมีอีกคำหนึ่งว่า สิงโต

ชิน + สีห = ชินสีห = มีความหมายว่า พระพุทธเจ้าผู้ชนะมารมีความอาจหาญประดุจราชสีห์

ในที่บางแห่งมีผู้สะกดเป็น “ชินศรี”

จักรยานยนต์
(บาลีไทย)

อ่านว่า จัก-กะ-ยาน-ยน

ประกอบด้วยคำบาลีว่า จกฺก + ยาน + ยนฺต
“จกฺก” (จัก-กะ) แปลว่า ล้อรถ, แผ่นกลม, วงกลม
“ยาน” (ยา-นะ) แปลว่า การไป, การดำเนินไป, สิ่งสำหรับทำให้เคลื่อนไป, พาหนะ
“ยนฺต” (ยัน-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ทำกิริยาอาการต่างๆ ได้” หมายถึงสิ่งที่คิดขึ้น, สิ่งประดิษฐ์, เครื่องมือ, เครื่องยนต์, กลไก ความหมายที่คุ้นกันที่สุดก็คือ “เครื่องยนต์” คำนี้ภาษาไทยเขียนว่า “ยนต์” (ยน)

จกฺก + ยาน = จกฺกยาน เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “จักรยาน” แปลตามศัพท์ว่า “พาหนะที่มีล้อ” ตามนัยนี้ พาหนะทุกชนิดที่มีล้อย่อมสามารถเรียกว่า “จักรยาน” ได้
แต่เนื่องจากคำนี้เราบัญญัติเทียบคำอังกฤษว่า bicycle “จักรยาน” จึงหมายเฉพาะรถชนิดนั้น (พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล bicycle เป็นภาษาบาลีว่า จกฺกยุค = รถที่มีล้อคู่)
“ยนต์” เป็นคำขยาย ถ้าเป็นบาลีต้องอยู่ข้างหน้า เป็น “ยนฺตจกฺกยาน” แต่ภาษาไทยคำขยายมักอยู่หลัง จึงเป็น จักรยาน + ยนต์ = จักรยานยนต์ = รถที่มีล้อสองล้อเหมือนรถจักรยาน แต่ขับเคลื่อนด้วยกำลังเครื่องยนต์

เลขาธิการ
(บาลีไทย)

อ่านว่า เล-ขา-ทิ-กาน

“เลขาธิการ” ประกอบด้วยคำว่า เลขา + อธิการ
“เลขา” คำแปลที่เราคุ้นคือ “เขียนหนังสือ” แต่ “เลขา”แปลได้อีกหลายอย่าง คือ รอยขีด, รอยเขียน, การขีดเขียน, สิ่งที่เขียน, ตัวอักษร, คำจารึก, หนังสือ, เส้นหรือลายที่เขียนหรือวาด, ศิลปะในการเขียนหรือวาด, ไร่ป่า, แถว, แนว

“อธิการ” แปลว่า การเอาใจใส่หรือติดตาม, การให้บริการ, การบริหาร, การดูแลควบคุม, การจัดการ, การช่วยเหลือ และหมายรวมถึงตัวบุคคลผู้มีอำนาจหน้าที่ทำการดังว่านี้ด้วย

ลิขสิทธิ์

อ่านว่า ลิก-ขะ-สิด
เขียนแบบบาลีเป็น “ลิขสิทฺธิ” อ่านว่า ลิ-ขะ-สิด-ทิ

“ลิขสิทฺธิ” ประกอบด้วยคำว่า ลิข + สิทฺธิ
“ลิข” แปลว่า ลาย, รอยเขียน, ตัวอักษร, การเขียน, จารึก, ข่วน, ตัด, แล่ออก, โกน, ไส หรือทำให้เรียบ. คำแปลที่เราคุ้นคือ “เขียน”
“สิทฺธิ” (สิด-ทิ) แปลว่า การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง
“ลิขสิทฺธิ” แปลตามตัวว่า “การกระทำสำเร็จในการเขียน”