บาลีวันละคำ

สตฺถ

อ่านว่า สัด-ถะ

“สตฺถ” มีคำแปลดังนี้ –

1 “วัตถุเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์” คำเดิมหมายถึง “ของมีคม” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศสฺตฺร” แปลว่า ดาบ, มีด, อาวุธ ใช้ในภาษาไทยว่า ศัสตรา หรือ ศาสตรา บางทีก็พูดควบกันว่า ศาสตราวุธ หรือ ศาสตราอาวุธ

2 “หมู่เป็นที่เป็นไปแห่งส่วนย่อยทั้งหลาย” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “สารฺถ” หมายถึง กองเกวียนของพ่อค้า, กองคาราวาน, ขบวนยานพาหนะ

3 “สิ่งเป็นเครื่องสอนเนื้อความ” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศาสฺตฺร” หมายถึง คัมภีร์, ตำรา, ศิลปะ, วิชา หรือ ระบบวิชาความรู้. ใช้ในภาษาไทยว่า “ศาสตร์”

“สตฺถ” บาลีที่คุ้นกันดีในภาษาไทยก็คือที่หมายถึงคัมภีร์, ตำรา หรือระบบวิชาความรู้ ที่เขียนว่า “ศาสตร์”
“ศาสตร์” คำนี้มีความหมายคู่กันกับคำว่า “สิปฺป” (“ศิลป” ดูที่คำนี้) เช่นคำว่า “ศิลปศาสตร์” หมายถึงตำราว่าด้วยวิชาความรู้ต่างๆ

ศิลป

คำนี้ภาษาบาลีเป็น “สิปฺป” (สิบ-ปะ) สันสกฤตเป็น “ศิลฺป” เราใช้ในภาษาไทยตามรูปสันสกฤต

“ศิลป” ในภาษาไทยมักใช้ในความหมายว่า การแสดงออกซึ่งอารมณ์สะเทือนใจให้ประจักษ์ด้วยสื่อต่าง ๆ โดยทางเสียง เส้น สี ผิว รูปทรง เป็นต้น เช่น วรรณศิลป์, วิจิตรศิลป์, ศิลปะการดนตรี, ศิลปะการละคร

สาธารณ

อ่านว่า สา-ทา-ระ-นะ
ใช้ในภาษาไทย เขียนและอ่านเหมือนบาลี

“สาธารณ” แปลตามศัพท์ว่า “ทรงไว้ร่วมกัน” แปลเอาความว่า ธรรมดา, สามัญ, ร่วมกัน, ทั่วไป

ในภาษาไทย ปรกติใช้ในความหมายเดียวกับบาลี เว้นแต่ที่เขียนเป็น “สาธารณ์” อ่านว่า สา-ทาน ใช้ในความหมายว่า ตํ่า, เลว; ชั่วช้า เช่นในคำกลอนว่า –

“ดังกากาจชาติช้าสาธารณ์
จะประมาณหมายหงส์พงศ์พระยา”
(อิเหนา)

ในคัมภีร์ท่านแสดงสิ่งที่เป็น “สาธารณะ” (คือไม่ให้ยึดถือว่าเป็นของใครคนใดคนหนึ่ง) ไว้ 6 อย่าง คือ –

อาภากร

บาลีอ่านว่า อา-พา-กะ-ระ
ภาษาไทยเขียนเหมือนบาลี อ่านว่า อา-พา-กอน

“อาภากร” เป็นพระนาม พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ พระผู้ได้รับสมัญญานามว่า “องค์บิดาของทหารเรือไทย”

คำว่า “อาภากร” ประกอบด้วย อาภา (= แสงสว่าง) + กร (= ผู้กระทำ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำแสงสว่าง”

หรือ อาภา + อากร (= บ่อเกิด, แหล่งที่เกิด) แปลว่า “ผู้เป็นต้นกำเนิดแห่งแสงสว่าง” หมายถึงดวงอาทิตย์

คำบาลีที่หมายถึงดวงอาทิตย์ (คำไทยว่า “ตะวัน” ผู้รู้ว่ากร่อนมาจากคำว่า “ตาวัน”) มีอีกหลายคำ คือ –

ทูต

ภาษาบาลีอ่านว่า ทู-ตะ
ใช้ในภาษาไทย เขียนเหมือนบาลี อ่านว่า ทูด

“ทูต” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้อันเขาส่งไป” “ผู้เดือดร้อน” (เพราะจะต้องผจญการต่างๆ แทนเจ้าของเรื่อง) หมายถึง ผู้ไปทำการแทน

บางตำราว่า “ทูต” ใช้ “ทูร” (ทู-ระ) แทนได้ โดยความหมายว่า “ผู้ถูกส่งออกไปไกล”

“ทูร” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่ไปถึงโดยยาก” หมายถึง ไกล, ห่าง, ห่างไกล ตรงกันข้ามกับ “อาสนฺน”(อา-สัน-นะ) และ “สนฺติก” (สัน-ติ-กะ) ซึ่งแปลว่า “ใกล้” หรือใช้ศัพท์ปฏิเสธว่า “อวิทูร” (อะ-วิ-ทู-ระ) แปลว่า “ไม่ไกล”

ภาวนา

อ่านว่า พา-วะ-นา
ใช้ในภาษาไทยเขียนและอ่านเหมือนบาลี

“ภาวนา” มีรากศัพท์มาจาก “ภู” แปลว่า “มี”, “เป็น” มีกระบวนการทางไวยากรณ์ ดังนี้ –

แผลง อู เป็น โอ = โภ, แผลง โอ เป็น อว = ภว, ลง ยุ ปัจจัย แปลง ยุ เป็น “อน” = ภวน, ยืดเสียง อะ ที่ ภ เป็น อา = ภาวน, เข้ากระบวนการเป็นอิตถีลิงค์ (ศัพท์ที่สมมุติว่าเป็นเพศหญิง) ภาวน = ภาวนา

สรุปว่า ภู = โภ = ภว = ภวน = ภาวน = ภาวนา

“ภาวนา” แปลว่า การทำให้มีขึ้นเป็นขึ้น, การทำให้เกิดขึ้น, การเจริญ, การบำเพ็ญ, การเพาะใจ, การทำให้ปรากฏออกมา, การรักษาให้ธำรงอยู่

สมฺมา

อ่านว่า สำ-มา
ในภาษาไทยเขียน “สัมมา” อ่านเหมือนบาลี

ข้อควรรู้ทางไวยากรณ์เกี่ยวกับ “สัมมา” คือ :

-ไม่เปลี่ยนรูปไปตามวิธีแจกวิภัตติ แต่อาจเปลี่ยนตามวิธีสนธิได้บ้าง
-ทำหน้าที่เป็นคุณศัพท์ ขยายคำอื่น ไม่ใช้ตามลำพัง

“สัมมา” แปลว่า โดยชอบ, โดยสมควร, โดยถูกต้อง, โดยสมบูรณ์, โดยทั่วถึง, ดีที่สุด, ในทางดี, ในวิธีดี, ด้วยดี

คำที่ใช้ “สัมมา” นำหน้า ที่เราคุ้นกันดีก็เช่น สัมมาสัมพุทโธ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า สัมมาทิฐิ

คำที่ตรงกันข้ามกับ “สัมมา” ก็คือ “มิจฉา” แปลว่า “ผิด”

นักบาลีมักแปล “สัมมา” ว่า “ชอบ” ซึ่งอาจมีปัญหาในการทำความเข้าใจกับคนรุ่นใหม่ เช่น สัมมาอาชีพ แปลว่า “อาชีพชอบ”

สม

อ่านว่า สะ-มะ
ในภาษาไทยเอามาใช้ มักอ่านกันว่า “สม”
แต่ก็มีหลายคำที่เป็น “สม” คำไทย ซึ่งมีความหมายว่า เหมาะ, เหมาะกับ, ควรแก่, ตรงกับ, รับกัน เช่น คู่นี้สมกัน, สมฐานะ,สมศักดิ์ศรี, สมคะเน, สมน้ำหน้า, สมคิด, สมรู้
จึงต้องทำความรู้จักเป็นคำๆ ไป

“สม” บาลีมีความหมายดังนี้ –
1 ความสงบ, ความราบรื่น, ความสงบทางใจ
2 เรียบ, ได้ระดับ, สม่ำเสมอ
3 เสมอกัน, อย่างเดียวกัน, เท่าเทียมกัน, มีลักษณะ นิสัยใจคอ รสนิยม แนวโน้ม ฯลฯ ไปในทางเดียวกัน
4 เที่ยงธรรม, ซื่อตรง, มีจิตไม่วอกแวก, ยุติธรรม
5 “ด้วยกัน” เช่น สมตึส “สามสิบด้วยกัน” = ถ้วนๆ เต็มๆ

ปณาม

อ่านว่า ปะ-นา-มะ
ใช้ในภาษาไทยว่า “ประณาม” อ่านว่า ปฺระ-นาม

“ปณาม” มาจาก ป + นมฺ + ณ
ป (คำอุปสรรค) = ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก
นมฺ (ธาตุ) = นอบน้อม, งอ, โค้ง, ก้ม
ณ (ปัจจัย) = การ, ความ (ลงแล้วลบออก)

มนฺต

อ่านว่า มัน-ตะ

“มนฺต” มีความหมายดังต่อไปนี้ –
1 ความหมายเดิม คือ คำพูดหรือคำตัดสินของเทพเจ้าบนสวรรค์ แล้วกลายมาเป็นประมวลคำสอนที่เร้นลับของศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ได้แก่คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของพราหมณ์ หรือคัมภีร์พระเวท
2 คัมภีร์ศาสนา, บทร้องสวด, การร่ายมนตร์
3 ศาสตร์ลี้ลับ, วิทยาคม, เสน่ห์, คาถา,
4 คำแนะนำ, คำปรึกษา, แผนการ, แบบแผน
5 เล่ห์เหลี่ยม, ชั้นเชิง
6 สูตรวิชาในศาสตร์สาขาต่างๆ (เช่น H2O = น้ำ หรือแม้แต่สูตรคูณ ก็อยู่ในความหมายนี้)
7 ปัญญา, ความรู้