บาลีวันละคำ

ชี

(ภาษาไทย หรือมาจากบาลี ?)

คำว่า “ชี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

ชี (คำนาม) = นักบวช เช่น ชีปะขาว; คําเรียกหญิงที่นุ่งขาวห่มขาว โกนคิ้วโกนผมถือศีล, แม่ชี ก็เรียก. (ส. ชี ใช้พูดต้นนามเป็นเครื่องหมายแห่งความยกย่อง).

ตป

อ่านว่า ตะ-ปะ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ตบะ” (ตะ-บะ)

“ตป” แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “การทำให้กายเดือดร้อน” (2) “ธรรมที่เผาบาป” (3) “ธรรมที่ยังกิเลสให้ร้อน” (4) “ข้อปฏิบัติที่ยังตนและผู้อื่นให้เดือดร้อนในนรก” (ความหมายข้อนี้เป็นทัศนะของพระพุทธศาสนาที่มองการบำเพ็ญตบะแบบผิดๆ ของเจ้าลัทธิต่างๆ)

ทสวิธราชธมฺม

อ่านว่า ทะ-สะ-วิ-ทะ-รา-ชะ-ทำ-มะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ทศพิธราชธรรม” (ทด-สะ-พิด-ราด-ชะ-ทำ)

คำนี้ประกอบด้วยคำว่า ทส + วิธ + ราช + ธมฺม
ทส = สิบ (จำนวนสิบ)
วิธ = มี-ชนิด, ประกอบด้วย-, มี-อย่าง, มี-ประการ
ราช = พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน, ผู้ปกครองบ้านเมือง
ธมฺม = หลักธรรม, หลักการ, หลักปฏิบัติ
“ทสวิธราชธมฺม – ทศพิธราชธรรม” แปลว่า “หลักธรรมของพระราชาสิบประการ” = หลักธรรม 10 ประการของผู้ปกครองบ้านเมือง ประกอบด้วย –

พยุหยาตรา

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า พะ-ยุ-หะ-ยาด-ตรา
เขียนแบบบาลีเป็น “พฺยูหยาตฺรา” (มีจุด ใต้ พ, ย สระ อู)

“พฺยูหยาตฺรา” ประกอบด้วยคำว่า พฺยูห + ยาตฺรา

“พฺยูห” ออกเสียง พ นิดหนึ่งแล้วข้ามไปที่ ยู ทันที เสียงคล้ายคำว่า “เพียว” พฺยูห = เพียวหะ

“พฺยูห” แปลว่า กระบวน, พวก, หมู่, กองทัพ, กองทหาร, กลุ่ม และยังหมายถึง ตรอกตัน หรือ ซอยตัน อีกด้วย

“ยาตฺรา” อ่านว่า ยาด-ตรา (ต เป็นตัวสะกด และออกเสียงควบกับ -รา ด้วย) แปลว่า การเคลื่อนที่ไป, การดำเนินไป, การท่องเที่ยวไป, การเดินทาง, การยังชีวิตให้เป็นไป, การบำรุงรักษา

“พฺยูหยาตฺรา – พยุหยาตรา” (โปรดสังเกตวิธีเขียนคำบาลีกับคำไทย) มีความหมายว่า การเคลื่อนที่ของกองทหาร, การจัดกระบวนทัพแล้วยกไป

อุปเท่ห์เล่ห์กล
(คำไทยที่มีนัยแห่งบาลี)

“อุปเทห์” เช่นในคำว่า “เรียนคาถาแล้วต้องเรียนอุปเทห์ด้วย” หมายถึงเรียนวิธีใช้คาถานั้นด้วยเพื่อให้ขลังหรือได้ผลชะงัด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 มีคำว่า
– อุปเท่ห์ (อุปะเท่, อุบปะเท่) (คำนาม) = อุบายดําเนินการ, วิธีดําเนินการ. (สันสกฤต อุปเทศ, บาลี อุปเทส)
– เล่ห์ (คำนาม) = กลอุบายหรือเงื่อนงําอันอาจทําให้คนอื่นหลงผิด เข้าใจผิด (ไม่บอกว่าเป็นภาษาอะไร)
– เล่ห์กล (คำนาม) = การลวงหรือล่อลวงให้หลงผิดหรือเพื่อให้เข้าใจผิด (ไม่บอกว่าเป็นภาษาอะไร)

ปฐมนิเทศ – ปัจฉิมนิเทศ
(บาลีไทย – ศัพท์บัญญัติ)

“ปฐมนิเทศ” อ่านตามหลักภาษาไทยว่า ปะ-ถม-มะ-นิ-เทด
“ปัจฉิมนิเทศ” อ่านตามหลักภาษาไทยว่า ปัด-ฉิม-มะ-นิ-เทด

ปฐม + นิเทศ = ปฐมนิเทศ
ปัจฉิม + นิเทศ = ปัจฉิมนิเทศ

“ปฐม” บาลี (ฐ ฐาน ไม่มีเชิง) อ่านว่า ปะ-ถะ-มะ แปลว่า ที่หนึ่ง, ขึ้นหน้าที่สุด, ก่อน, ชั้นต้น, เบื้องต้น, ครั้งแรก, เร็วๆ นี้, ใหม่ๆ, เพิ่งจะ

“ปัจฉิม” บาลีเขียน “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ แปลว่า หลังที่สุด, อยู่ข้างหลัง, สุดท้าย, รั้งท้าย, ทางตะวันตก, (ในแง่คุณภาพ) ต่ำที่สุด, เลวที่สุด

“นิเทศ” บาลีเขียน “นิทฺเทส” อ่านว่า นิด-เท-สะ แปลว่า คำแสดง, คำจำแนกอธิบาย, คำไขความ, ชี้แจง, อธิบาย, ระบุ, กำหนด, แสดงออก

บริวาร

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า บอ-ริ-วาน ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “ปริวาร” อ่านว่า ปะ-ริ-วา-ระ

“ปริวาร” มาจาก ปริ + วร + ณ = ปริวาร
ปริ = รอบ + วร (ธาตุ) = ระวัง, ป้องกัน + ณ (ปัจจัย) ดำเนินกรรมวิธีทางไวยากรณ์สำเร็จเป็น “ปริวาร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ระวังโดยรอบ” “ผู้ป้องกันโดยรอบ” “เครื่องป้องกันโดยรอบ”

อัฐบริขาร

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “อฏฺฐปริกฺขาร” อ่านว่า อัด-ถะ-ปะ-ริก-ขา-ระ เขียนแบบไทย “อัฐบริขาร” อ่านว่า อัด-ถะ-บอ-ริ-ขาน

“อฏฺฐปริกฺขาร” ประกอบด้วยคำว่า อฏฺฐ + ปริกฺขาร
“อฏฺฐ” = แปด (จำนวนแปด)
“ปริกฺขาร” แปลตามศัพท์ว่า “ทำขึ้นโดยรอบ” แปลทับศัพท์ว่า บริขาร = เครื่องอุปกรณ์, เครื่องประกอบ, สิ่งจำเป็น, เครื่องมือ
สำหรับนักบวช “บริขาร” มีความหมายว่า “สิ่งของที่จำเป็นหนึ่งชุด”
“อฏฺฐปริกฺขาร – อัฐบริขาร” จึงแปลว่า “สิ่งของที่จำเป็นแปดอย่าง”

อมร

อ่านว่า อะ-มะ-ระ
ใช้ในภาษาไทย ถ้าอยู่โดดๆ อ่านว่า อะ-มอน

“อมร” มาจาก น (= ไม่, ไม่ใช่) + มร (= ความตาย) แปลง น เป็น อ = อมร แปลตามศัพท์ว่า “ไม่ตาย”

ในภาษาบาลี “อมร” ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง เทวดา ถ้าเป็นคำคุณศัพท์ มีความหมายว่า ไม่ตาย, ไม่เสื่อมสูญ, ยั่งยืน, คงที่, เที่ยงแท้

“อมร” ในภาษาสันสกฤตหมายถึง เทวดา, ผู้ไม่ตาย, ปรอท, วิมานของพระอินทร์, เสาเรือน, อุทร, สายสะดือ, หญ้าแพรก

สัมมาคารวะ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “สมฺมาคารว” อ่านว่า สำ-มา-คา-ระ-วะ

“สมฺมา” ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไป คือ โดยทั่วถึง, โดยสมควร, โดยถูกต้อง, โดยชอบ, ตามสมควร, ดีที่สุด, โดยสมบูรณ์

“คารว” มีรากศัพท์จาก “ครุ” (ของหนัก, ของสำคัญ = ครู) + ณย ปัจจัย
แปลงตามกฎไวยากรณ์ คือ
– อุ (ที่ -รุ) เป็น โอ = คโร
– โอ เป็น อว = คโร เป็น ครว
– ทีฆะ (ยืดเสียง) พยางค์ต้น คือ ค เป็น คา = ครว เป็น คารว
“คารว” แปลว่า “ความเป็นของหนัก” “ความเป็นของสำคัญ” = การเห็นว่าผู้นั้นสิ่งนั้นเป็นของสำคัญ = ความเคารพนับถือ, ความอ่อนน้อม