บาลีวันละคำ

เทพ

อ่านว่า เทบ

บาลีคำนี้ ในภาษาบาลีเป็น “เทว” (เท-วะ) เมื่อใช้ในภาษาไทยแปลง ว เป็น พ ตามสูตรที่นิยมทั่วไป (เช่น วร เป็น พร วิวิธ เป็น พิพิธ)

“เทว” ในภาษาบาลีมีความหมายว่า เทพเจ้า, เทวดา; พระยม, ความตาย; สมมติเทพ, พระราชา; ฟ้า, ท้องฟ้า; ฝน, เมฆฝน.

ในภาษาไทย “เทพ” มีความหมายเด่นเฉพาะว่า เทพเจ้า หรือ เทวดา ความหมายอื่นตามบาลีแทบจะไม่เป็นที่รู้จักในภาษาไทย

ในทางพระศาสนา ท่านจัด “เทพ” เป็น 3 คือ
1- สมมติเทพ เทวดาโดยสมมติ = พระราชา, พระเทวี พระราชกุมาร
2- อุปปัตติเทพ เทวดาโดยกำเนิด = เทวดาในสวรรค์และพรหมทั้งหลาย
3- วิสุทธิเทพ เทวดาโดยความบริสุทธิ์ = พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ทั้งหลาย (รวมบิดามารดาเข้าด้วยในฐานะเป็นพระอรหันต์ของลูก)

ตักบาตรเทโว
(บาลีปนไทย)

เป็นคำที่ใช้เรียกการทำบุญตักบาตรแบบพิเศษเมื่อถึงวันออกพรรษา คือประชาชนตั้งแถวยาวรอตักบาตร พระสงฆ์ทั้งวัดเดินเป็นแถวรับบาตร

คำว่า “เทโว” ตัดมาจากคำว่า “เทโวโรหณ” (เท-โว-โร-หะ-นะ)

“เทโวโรหณ” ประกอบด้วยคำว่า เทว + โอโรหณ

“เทว” (เท-วะ) = เทวดา, เทวโลก, สวรรค์

“โอโรหณ” (โอ-โร-หะ-นะ) = การลงมา, การข้ามลง

เทว + โอโรหณ = เทโวโรหณ แปลตามศัพท์ว่า “การลงจากเทวโลก” (ในที่นี้หมายถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์)

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต สรุปเรื่องไว้ว่า –

ปวารณา

อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา

เป็นคำบาลีที่แม้จะไม่ค่อยคุ้น แต่ก็ไม่ถึงกับแปลกหน้า
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า “ปวารณา” มีความหมายดังนี้ –

1- ยอมให้ภิกษุสามเณรขอหรือเรียกร้องเอาได้ เช่น ขอของจากผู้ปวารณา, ใบปวารณา
2- บอกยอมให้ใช้ได้ด้วยความเต็มใจ เช่น ขอปวารณาจะใช้อะไรก็บอก
3- พิธีกรรมทางศาสนายอมให้สงฆ์ว่ากล่าวตักเตือนได้ ทําในวันขึ้น 15 คํ่า เดือน 11 ซึ่งเป็นวันออกพรรษา, เรียกวันออกพรรษาว่า วันปวารณา หรือ วันมหาปวารณา

มัธยัสถ์

อ่านว่า มัด-ทะ-ยัด

“มัธยัสถ์” เป็นรูปคำสันสกฤต ตรงกับบาลีว่า “มชฺฌฏฺฐ” (มัด-ชัด-ถะ)
ประกอบด้วยคำว่า มชฺฌ (= ท่ามกลาง, ปานกลาง, พอดีๆ) + ฐา (= ตั้งอยู่, ยืนอยู่, ดำรงอยู่)

“ฐา” เป็นธาตุ (รากศัพท์) มีความหมายว่า ตั้ง, ยืน, ดำรงอยู่. เมื่อมีคำอื่นมาประสมอยู่ข้างหน้า เปลี่ยนรูปตามกฎไวยากรณ์เป็น “-ฏฺฐ”

มชฺฌ + ฐา จึง = มชฺฌฏฺฐ (รูปบาลีที่นิยมใช้บ่อยกว่า คือ “มชฺฌตฺต”) แปลว่า “ตั้งอยู่ในท่ามกลาง” = ไม่มากไม่น้อย “มีอารมณ์เป็นกลาง” = ไม่ชอบไม่ชัง

“มชฺฌ” ในบาลี เป็น “มธฺย” ในสันสกฤต
“ฏฐ” ในบาลี เป็น “สฺถ” ในสันสกฤต (เทียบ คห [= บ้าน, เรือน] + ฐา = คหฏฺฐ แปลว่า “ผู้ดำรงอยู่ในเรือน” = ผู้ครองเรือน เขียนตามรูปสันสกฤตเป็น “คฺฤหสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “คฤหัสถ์”)

ดังนั้น “มชฺฌฏฺฐ” เขียนตามรูปสันสกฤตจึงเป็น “มธฺยสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “มัธยัสถ์” ในภาษาไทยมีความหมายว่า ใช้จ่ายอย่างประหยัด

อจินไตย

อ่านว่า อะ-จิน-ไต (เขียนและอ่านแบบไทย)

คำนี้เขียนตามรูปศัพท์เดิมว่า “อจินฺเตยฺย” อ่านว่า อะ-จิน-เต็ย-ยะ
ประกอบด้วยคำว่า น (= “ไม่” แปลงเป็น อ) + จินฺต (= คิด) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า “ควร” แปลงกับ ต เป็น เตยฺย)

“อจินฺเตยฺย – อจินไตย” แปลว่า “เรื่องที่ไม่ควรคิด” หมายความว่าเรื่องที่จะคิดหาคำตอบด้วยหลักเหตุผลธรรมดาไม่ได้

อาภัพ

อ่านว่า อา-พับ (เขียนและอ่านแบบไทย)

เป็นคำบาลีอีกคำหนึ่งที่นำมาใช้ในภาษาไทย แปลงรูปและความหมายเป็นไทย

คำเดิมในภาษาบาลีเป็น “อภพฺพ” (อะ-พับ-พะ) เป็นคำคุณศัพท์ แปลว่า ไม่ควร, ไม่เหมาะ, เป็นไปไม่ได้ หมายความว่า “ไม่มีคุณสมบัติที่เหมาะจะเป็นเช่นนั้นเช่นนี้อย่างแน่นอน” ตัวอย่างเช่น

อนิจฺจา วต สงฺขารา

อ่านว่า อะ-นิด-จา วะ-ตะ สัง-ขา-รา

เป็นคำบาลีที่คุ้นหูคนไทยมากอีกคำหนึ่ง เป็นข้อความบาทหนึ่งหรือวรรคหนึ่งในคาถา (= คำประพันธ์) 4 วรรค หรือ 1 บท จะได้ยินเวลาไปร่วมพิธีบำเพ็ญกุศลอุทิศให้ผู้ตาย เช่น สวดพระอภิธรรม ตอนพระทำพิธีบังสุกุล

พยาบาล
(บาลีปลอม)

อ่านว่า พะ-ยา-บาน

“พยาบาล” ตามความหมายที่เราเข้าใจกันทั่วไป คือ ดูแลคนไข้, ปรนนิบัติคนไข้ (คำกริยา) และ ผู้ดูแลคนไข้ (คำนาม)

อเปหิ

อ่านว่า อะ-เป-หิ

เป็นคำบาลีที่คนไทยใช้กันคุ้นปาก และได้ยินคุ้นหู เช่น
– เขาถูกอเปหิออกจากบ้าน
– นักการเมืองถูกอเปหิจากพรรค
– (หรือแม้แต่ …) สมภารถูกชาวบ้านอเปหิจากวัด

อุทิศมังสะ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า อุ-ทิด-สะ-มัง-สะ
เขียนแบบบาลีเป็น อุทฺทิสฺสมํส
“อุทิศมังสะ” ประกอบด้วยคำว่า อุทฺทิสฺส (= เจาะจง, มุ่งให้แก่) + มํส (= เนื้อสัตว์) = อุทฺทิสฺสมํส – อุทิศมังสะ แปลตามศัพท์ว่า “เนื้อสัตว์เจาะจง” หมายถึงเนื้อสัตว์ที่เขาฆ่าโดยมุ่งหมายจะถวายแก่ภิกษุนั้นโดยเฉพาะ ท่านมิให้ภิกษุฉัน หากภิกษุฉันทั้งได้เห็น ได้ยิน หรือสงสัยว่าเขาฆ่าเพื่อถวายตน ต้องอาบัติ