บาลีวันละคำ

อุทฺทิสฺส

อ่านว่า อุด-ทิด-สะ

บาลี “อุทฺทิสฺส” สันสกฤตเป็น “อุทฺทิศฺย” ภาษาไทยใช้ว่า “อุทิศ” (อุ-ทิด) ไม่ตามทั้งบาลีทั้งสันสกฤต

“อุทิศ” ในภาษาไทยมีความหมายว่า –
1 “ให้, ยกให้” เช่น ขออุทิศส่วนบุญให้แก่ผู้ล่วงลับไปแล้ว
2 “ทําเพื่อ” เช่น เพลงนี้อุทิศเพื่อเธอ, หนังสือเล่มนี้อุทิศแด่คุณพ่อและคุณแม่
3 “สละให้โดยเจาะจง” เช่น ชีวิตนี้ขออุทิศให้แก่แผ่นดิน

เภสชฺช

อ่านว่า เพ-สัด-ชะ
ภาษาไทยใช้ว่า “เภสัช” อ่านว่า เพ-สัด

ภาษาบาลีคำนี้ไม่มีปัญหาในการเขียน อ่าน และเข้าใจความหมาย แต่มีเรื่องน่ารู้บางประการ –

สานุศิษย์

อ่านว่า สา-นุ-สิด

“สานุศิษย์” เป็นศัพท์พันทาง จะเป็นบาลีก็ผิด เป็นสันสกฤตก็ไม่ถูก เป็นบาลีสันสกฤตแบบไทย

กฐินสามัคคี [1]

“กฐิน” เป็นภาษาบาลี “สามัคคี” ก็เป็นภาษาบาลี

กฐิน + สามัคคี = “กฐินสามัคคี” เขียนอย่างคำไทย อ่านอย่างคำไทย

คำนี้ไม่มีปัญหาในการเขียนและอ่าน แต่มีปัญหาในการทำความเข้าใจ

กฐิน

อ่านว่า กะ-ถิ-นะ ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า กะ-ถิน

คำว่า “กฐิน” หมายถึงผ้าพิเศษที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุสงฆ์ที่จำพรรษาครบสามเดือนแล้ว ตามศัพท์แปลว่า “ไม้สะดึง” คือไม้แบบสำหรับขึงเพื่อตัดเย็บจีวร

“กฐิน” เป็นประเพณีที่เกี่ยวข้องกับพุทธบัญญัติซึ่งจะต้องปฏิบัติตามกฎกติกา “ห้าหนึ่ง” อย่างเคร่งครัด คือ “หนึ่งปี หนึ่งเดือน หนึ่งวัด หนึ่งครั้ง หนึ่งเจ้าภาพ”

พิภพ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า พิ-พบ

“พิภพ” คำบาลีเป็น “วิภว” อ่านว่า วิ-พะ-วะ
แปลง ว เป็น พ = วิภว = พิภพ (แบบเดียวกับ วิเคราะห์-พิเคราะห์, วิจารณ์-พิจารณ์, วิเศษ-พิเศษ)

ในภาษาไทย คำว่า “พิภพ” มักจะเข้าใจกันในความหมายว่า “โลก” เช่น พื้นพิภพ, นอกพิภพ, พิภพวานร, ที่อยู่ของนาคในชั้นบาดาล เรียกว่า นาคพิภพ

สิริมงฺคล

อ่านว่า สิ-ริ-มัง-คะ-ละ
คำนี้ใช้ในภาษาไทยว่า “สิริมงคล” อ่านตามไทยนิยมว่า สิ-หริ-มง-คน

“สิริมงคล” เป็นคำบาลีคำหนึ่งที่ติดปากคนไทย และเข้าใจความหมายกันเองว่า “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” ถ้ามีสิ่งนั้น ถ้าถือแบบโน้น หรือถ้าได้ทำอย่างนี้แล้ว “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” นั้นจะดลบันดาลให้เกิดความดี ความสุข ความเจริญขึ้นมาโดยที่ผู้มี ผู้ถือ หรือผู้ทำ ไม่ต้องทำอะไรอีก “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” จะเป็นผู้จัดการให้เป็นไปเช่นนั้นเอง ดังคำที่นิยมพูดกันว่า
“…ควรมีไว้เพื่อเป็นสิริมงคล”
“รดน้ำมนต์เพื่อความเป็นสิริมงคล”
หรือแม้กระทั่ง “กินเจเพื่อความเป็นสิริมงคล”

วชิรุณหิศ

อ่านว่า วะ-ชิ-รุน-นะ-หิด

คำนี้ในภาษาบาลีแยกศัพท์เป็น วชิร (วะ-ชิ-ระ) + อุณฺหีส (อุน-นะ-ฮี-สะ ออกเสียง นะ แผ่วๆ คล้าย อุน-หนีด-สะ)

วชิร + อุณฺหีส = วชิรุณฺหีส (-หีส เขียนตามหลักนิยมไทยเป็น -หิศ) = วชิรุณหิศ

นาฬิกา

อ่านว่า นา-ลิ-กา

เป็นคำบาลีที่ออกจะประหลาดคำหนึ่ง คือศัพท์เดิมว่า “นาล” หรือ “นาฬ” (นา-ละ) แล้วเป็น “นาลิ” หรือ “นาฬิ” แล้วมาเป็น “นาฬิกา”

นาล, นาฬ, นาลิ, นาฬิ, นาฬิกา แปลว่า ลำต้น, ก้าน, ท่อ, หลอด, ขวด, กล่อง, ปล้อง หรือกระบอก และเป็นมาตราตวง แปลว่า ทะนาน

สมาธิ [2]

เคยกล่าวถึง “สมาธิ” ในแง่ภาษาแล้ว (บาลีวันละคำ (43) 15-6-55) ครั้งนี้ขอกล่าวถึงในแง่ความเข้าใจ

– “สมาธิ” หมายถึงความมีใจตั้งมั่น, ความตั้งมั่นแห่งจิต, การทำให้ใจสงบแน่วแน่ ไม่ฟุ้งซ่าน, การมีจิตกำหนดแน่วแน่อยู่ในสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยเฉพาะ, ความมีอารมณ์เป็นอันเดียว คือมีจิตแน่วแน่อยู่ในอารมณ์อันเดียว