บาลีวันละคำ

ชาตก (1)

อ่านว่า ชา-ตะ-กะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ชาดก” อ่านว่า ชา-ดก (ต เต่า เป็น ด เด็ก)

คำว่า “ชาตก” ประกอบด้วย ชาต (เรื่องที่เกิดแล้ว) + เก (ธาตุ แปลง เอ เป็น อ = เก เป็น ก = ส่งเสียง, กล่าว, บอกเล่า) + อ (ปัจจัย) = ชาตก แปลตามศัพท์ว่า “กล่าวถึงเรื่องอันเกิดมีในภพชาติก่อน”

อยุธยา
(บาลีแปลง)

เรามักเข้าใจว่า “อยุธยา” เป็นภาษาบาลี แต่ความจริงแล้วคำนี้ไม่มีในภาษาบาลี มีคำที่คล้ายที่สุดคือ “ยุทฺธ” (ยุด-ทะ) แปลว่า การรบ, ศึกสงคราม, การต่อสู้
ยุทฺธ เติม “อ” (อะ) เข้าข้างหน้าเป็น “อยุทฺธ” ก็แปลว่า “ไม่รบ” ซึ่งไม่ใช่ความหมายของคำว่า “อยุธยา”

ธูป

อ่านว่า ทู-ปะ
ภาษาไทยใช้ทับศัพท์ว่า “ธูป” อ่านว่า ทูบ

คำว่า “ธูป” นี้ บางท่านอาจเข้าใจว่า “ไม่ใช่ภาษาบาลี”
แต่ความจริงคือ “ธูป” เป็นภาษาบาลีแท้ๆ ตั้งวิเคราะห์ (หมายถึงกระบวนการปรุงศัพท์ขึ้นให้เป็นคำ) ว่า –
ธูเปตีติ ธูโป = สิ่งใดส่องแสง สิ่งนั้นเรียกว่า ธูป

ชยนาท

อ่านว่า ชะ-ยะ-นา-ทะ

ประกอบด้วยคำว่า ชย + นาท = ชยนาท

“ชย” แปลว่า ความชนะ, ความมีชัย, การปราบ, การพิชิต, ชัยชนะ (รากศัพท์ คือ “ชิ” แปลง อิ เป็น เอ = เช, แปลง เอ เป็น อย = ชย)

“นาท” แปลว่า ความบันลือ, เสียงบันลือ, เสียงร้อง, เสียงดัง, เสียงร้องคำราม, เสียงโห่ร้อง (รากศัพท์คือ “นท” ยืดเสียง น เป็น นา)

“ชยนาท” แปลรวมกันว่า “เสียงบันลือในการที่มีชัยชนะ” หรือจะแปลสั้นๆ ว่า “โห่ร้องฉลองชัย” ก็ได้

ข้อสังเกตในคำนี้ คือ –

อรหนฺต (2)

อ่านว่า อะ-ระ-หัน-ตะ
แปลทับศัพท์ว่า “พระอรหันต์” คือพระอริยบุคคลชั้นสูงสุด หมดกิเลสสิ้นเชิง เมื่อยังมีชีวิตอยู่ก็ทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่น เมื่อดับขันธนิพพานแล้วไม่เกิดในภพภูมิใดๆ อีก (ดู บาลีวันละคำ (63) 7-7-55)

เตปิฏก

อ่านว่า เต-ปิ-ตะ-กะ

ประกอบด้วยคำว่า ติ (แปลงเป็น เต) + ปิฏก = เตปิฏก

“ติ” แปลว่า “สาม” (จำนวนสาม)

“ปิฏก” ความหมายแรก แปลว่า ตะกร้า, กระจาด, กระบุง, ปุ้งกี๋
อีกความหมายหนึ่ง แปลว่า คัมภีร์, ตำรา

ในที่นี้ “ปิฏก” หมายถึงคัมภีร์, ตำรา

สตฺตปฺปกรณ

อ่านว่า สัด-ตับ-ปะ-กะ-ระ-นะ

ประกอบด้วยคำว่า สตฺต (จำนวนเจ็ด) + ปกรณ (คัมภีร์) = สตฺตปฺปกรณ แปลว่า “คัมภีร์เจ็ดเล่ม” หรือ “เจ็ดคัมภีร์” ซึ่งหมายถึงพระอภิธรรมปิฎก 7 คัมภีร์ คือ

ปกรณ

อ่านว่า ปะ-กะ-ระ-นะ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ปกรณ์” อ่านว่า ปะ-กอน

“ปกรณ” ประกอบด้วย ป + กรฺ + ยุ

“ป” เป็นคำอุปสรรค (ประกอบข้างหน้าคำอื่น) แปลว่า ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก (เลือกคำแปลตามบริบท)

“กรฺ” (กะ-ระ) เป็นรากศัพท์ (ธาตุ) แปลว่า ทำ, กระทำ

“ยุ” เป็นคำปัจจัย (ประกอบข้างท้ายธาตุ) แปลว่า การ-, ความ-

ปกติ ยุ แปลงเป็น “อน” (อะ-นะ) แต่ถ้าพยัญชนะท้ายของธาตุ เป็น ร หรือ ห ต้องแปลง ยุ เป็น “อณ” (ณ เณร)

ดังนั้น ป + กรฺ + ยุ จึง = ปกรณ

คมฺภีร

อ่านว่า คำ-พี-ระ
ในภาษาไทยใช้ว่า “คัมภีร์” อ่านว่า คำ-พี

คำนี้เป็นคุณนาม (คำวิเศษณ์) แปลว่า ลึก, ลึกซึ้ง, หยั่งไม่ถึง, มีหลักดี, สุขุม, สังเกตยาก, ยากยิ่ง
ในภาษาไทยมักหมายถึงหนังสือตําราที่สําคัญทางศาสนาหรือโหราศาสตร์เป็นต้น

ประชาธิปไตย
(คำไทย)

“ประชาธิปไตย” ประกอบด้วยคำว่า ประชา + อธิปไตย

เป็นการเขียนอิงรูปคำสันสกฤตผสมบาลี คือ ปฺรชา + อาธิปเตยฺย

“ปฺรชา” เป็นภาษาสันสกฤต บาลีเป็น “ปชา” แปลว่า หมู่คน, ปวงชน

“อาธิปเตยฺย” เป็นภาษาบาลี ประกอบขึ้นจากคำว่า อธิ (ยิ่งใหญ่, ทีฆะ อะ เป็น อา = อาธิ) + ปติ (เจ้าของ, เจ้านาย) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า การ-, ความ-)

– ปติ + ณฺย = ปเตยฺย
– อาธิ + ปเตยฺย = อาธิปเตยฺย
– ปชา + อาธิปเตยฺย = ปชาธิปเตยฺย (อ่านว่า ปะ-ชา-ทิ-ปะ-เต็ย-ยะ) = ปฺรชาธิปเตยฺย = ประชาธิปไตย แปลตามศัพท์ว่า “ความเป็นเจ้าของผู้ยิ่งใหญ่ของปวงชน” = การที่ปวงชนเป็นเจ้าของผู้ยิ่งใหญ่