บาลีวันละคำ

มหีตล

อ่านว่า มะ-ฮี-ตะ-ละ

คำว่า “มหี” ตามศัพท์แปลว่า “ผู้ยิ่งใหญ่” (Great One)
“ตล” แปลว่า “พื้น” (ground)
แต่เมื่อ มหี + ตล = มหีตล ความหมายเปลี่ยนไปว่า “แผ่นดิน” (the earth)
“มหีตล” เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย ใช้กฎ “รัสสะ อี เป็น อิ = ทำเสียงสระ อี ให้สั้น” จึงเป็น “มหิตล” เขียนแบบไทยว่า “มหิดล” อ่านว่า มะ-หิ-ดน

อานนฺท

อ่านว่า อา-นัน-ทะ

เป็นชื่อพระอรหันต์องค์สำคัญในพระพุทธศาสนา ภาษาไทยเรียก “อานนท์” (อา-นน)

พระอานนท์เป็นพระญาติกับพุทธเจ้าในฐานะเป็นลูกผู้น้อง และเป็น “สหชาต” คือเกิดวันเดือนปีเดียวกับพระพุทธเจ้า

อตีต, ปจฺจุปฺปนฺน, อนาคต

อ่านว่า อะ-ตี-ตะ, ปัด-จุบ-ปัน-นะ, อะ-นา-คะ-ตะ

เป็นคำบอกกาลเวลา เอามาใช้ในภาษาไทยว่า อดีต, ปัจจุบัน, อนาคต

เราเข้าใจความหมายของคำเหล่านี้เหมือนเป็นคำไทย จนไม่ได้นึกถึงคำแปลตามรากศัพท์

คาถา

อ่านตรงตัวว่า คา-ถา

ในภาษาบาลี คำว่า “คาถา” หมายถึงคําประพันธ์ประเภท “ร้อยกรอง” อย่างที่ภาษาไทยเรียกว่า กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์

คาถาบทหนึ่งจะมี 4 บาท หรือ 4 วรรค จำนวนคำแต่ละวรรคและตำแหน่งคำภายในวรรคที่จะต้องใช้เสียงสั้น-ยาว หนัก-เบา เป็นไปตามกฎเกณฑ์ของคาถาแต่ละชนิด ทำนองเดียวกับกาพย์กลอนของไทยที่กำหนดว่าคำไหนต้องสัมผัสกับคำไหน

คาถา ในความหมายว่า “ร้อยกรอง” นี้ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ฉันท์”

สมาธิ [1]

อ่านตรงตัวว่า สะ-มา-ทิ

ในทางไวยากรณ์ คำว่า “สมาธิ” ประกอบขึ้นจาก สํ + อา + ธา + อิ = สมาธิ
แปลว่า “การตั้งจิตไว้เป็นอย่างดีในอารมณ์เดียว”

อีกนัยหนึ่ง ประกอบขึ้นจาก สม + อาธิ = สมาธิ
แปลว่า “ภาวะที่ทำความฟุ้งซ่านแห่งจิตให้สงบ”

ปฏิรูป

อ่านแบบบาลีว่า ปะ-ติ-รู-ปะ อ่านแบบไทยว่า ปะ-ติ-รูบ

คำว่า “ปฏิรูป” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ
1 พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ เช่น ปฏิรูปเทส คือ ถิ่นที่สมควร หรือ ถิ่นที่เหมาะสม
2 เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย เหมือน (แต่ไม่ใช่) เช่น มิตรปฏิรูป คือคนที่เหมือนกับจะเป็นเพื่อน แต่ไม่ใช่เพื่อน หรือศัตรูที่แฝงมาในคราบของเพื่อน

สุราเมรย

อ่านว่า สุ-รา-เม-ระ-ยะ
ใช้ในภาษาไทยว่า สุราเมรัย (สุ-รา-เม-รัย)

สุรา แปลว่า เหล้า คือน้ำเมาที่กลั่นแล้ว
เมรัย แปลว่า นํ้าเมาที่เกิดจากการหมักหรือแช่, นํ้าเมาที่ไม่ได้กลั่น

สงฺฆทาน

อ่านว่า สัง-คะ-ทา-นะ
ใช้ในภาษาไทยว่า สังฆทาน (สัง-คะ-ทาน)

สังฆ แปลทับศัพท์ว่า “สงฆ์” ทาน แปลว่า “การให้”
สังฆทาน หมายถึงการตั้งเจตนาถวายแก่สงฆ์ คือ ถวายเป็นกลางๆ ถวายเป็นของส่วนรวม ไม่จำเพาะเจาะจงภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

อิริยาปถ

อ่านว่า อิ-ริ-ยา-ปะ-ถะ
ภาษาไทยเอามาใช้ เขียนว่า “อิริยาบถ” อ่านว่า อิ-ริ-ยา-บด

อิริยาปถ มาจากคำว่า อิริยา + ปถ = อิริยาปถ > อิริยาบถ

อิริยา แปลว่า อาการเคลื่อนไหว
ปถ (บถ) แปลว่า ทาง
อิริยาบถ แปลตามศัพท์ว่า “ทางแห่งการเคลื่อนไหว”
หมายถึงอาการที่ร่างกายอยู่ในท่าใดท่าหนึ่ง คือ ยืน เดิน นั่ง นอน

โสทร

อ่านแบบบาลีว่า โส-ทะ-ระ
อ่านแบบไทยว่า โส-ทอน

ประสมขึ้นจากคำว่า “สมาน” = เสมอกัน, เท่ากัน, เดียวกัน
+ อุทร = ท้อง
ตามกฎไวยากรณ์บาลี แปลง สมาน เป็น ส, แปลง อุ (ที่ อุทร) เป็น โอ
= ส + โอทร = โสทร