บาลีวันละคำ

สํสาร

อ่านว่า สัง-สา-ระ

ในภาษาไทย เขียนว่า “สงสาร” (สง-สาน)
ความหมายเดิมคือ การเวียนว่ายตายเกิด, การเวียนตายเวียนเกิด มักพูดควบกับคำว่า “วัฏ” เป็น –

เสต = เศวต

คำแรกเป็นบาลี อ่านว่า เส-ตะ
คำหลังเป็นสันสกฤต อ่านว่า สะ-เหฺวด-ตะ (หว ควบ ไม่ใช่ เห-วด)
เสต, เศวต แปลว่า สีขาว ในภาษาไทยนิยมใช้ เศวต ตามรูปสันสกฤต เช่น –
เศวตกุญชร [สะเหฺวดกุนชอน] ช้างขาว = ช้างเผือก

สังขาร

อ่านว่า สัง-ขาน
บาลีเขียน “สงฺขาร” อ่านว่า สัง-ขา-ระ

เรามักเข้าใจกันว่า สังขาร หมายถึงร่างกาย ตัวตน
แต่ตามรากศัพท์ สังขาร มีความหมาย 2 อย่าง –

ฉายา

แปลว่า เงา, เงาแดด, ร่มเงา ตรงกับ shade หรือ shadow ในภาษาอังกฤษ (ไม่ใช่ umbrella)

ตาลปตฺต

อ่านว่า ตา-ละ-ปัด-ตะ

ตาล แปลว่า ต้นตาล
“ตาล” เป็นภาษาบาลี เราเอามาใช้ในภาษาไทย อ่านว่า ตาน
ปตฺต แปลว่า ใบไม้, สิ่งที่เป็นแผ่นบางๆ
ตาลปตฺต จึงแปลว่า “ใบตาล”

นโม พุทฺธาย

อ่านว่า นะ-โม พุด-ทา-ยะ
แปลว่า –
นโม ขอนอบน้อม
พุทฺธาย แด่พระพุทธองค์

อิติปิ โส [1]

เป็นคำขึ้นต้นบทสรรเสริญพระพุทธคุณ ที่คุ้นปากคนไทยมากคำหนึ่ง

พุทฺโธ

แปลว่า “พระพุทธเจ้า” เป็นการแปลแบบทับศัพท์
แปลตามความหมายว่า
ผู้รู้ = รู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง
ผู้ตื่น = ตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย
ผู้เบิกบาน = บริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่

คำในชุดนี้ คือ
พุทฺโธ พระพุทธเจ้า
ธมฺโม พระธรรม
สงฺโฆ พระสงฆ์
รวมเป็น พระรัตนตรัย = แก้วสามดวง

เกจิ

เป็นคำที่คุ้นปากคนไทย บางทีพูดว่า “เกจิอาจารย์”

คำว่า “เกจิ” แปลว่า “บางพวก” มีกำเนิดมาจากสำนักต่างๆ ที่อธิบายคำสอนของพระพุทธเจ้าแตกต่างกันออกไป เมื่ออ้างถึงความคิดเห็นของสำนักเหล่านั้น ก็จะพูดว่า “เกจิ (อาจริยา)” ซึ่งแปลว่า “อาจารย์บางพวก” หมายถึงว่า อาจารย์บางพวกอธิบายว่าอย่างนี้ อาจารย์บางพวกอธิบายว่าอย่างโน้น

อาวุโส – ภนฺเต

อ่านว่า อา-วุ-โส – พัน-เต

เป็นคําที่ใช้เรียกหรือทักทายผู้ที่ตนจะพูดด้วย

อาวุโส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีอายุ” เป็นคําที่พระผู้ใหญ่หรือที่มีพรรษามากกว่าเรียกพระผู้น้อยหรือที่มีพรรษาน้อยกว่า หรือเป็นคำที่พระใช้เรียกคฤหัสถ์

ภนฺเต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เจริญ” เป็นคําที่พระผู้น้อยหรือที่มีพรรษาน้อยกว่าเรียกพระผู้ใหญ่หรือที่มีพรรษามากกว่า หรือเป็นคำที่คฤหัสถ์ใช้เรียกพระสงฆ์