บาลีวันละคำ

นวัคคหายุสมธัมม์

อ่านว่า นะ-วัก-คะ-หา-ยุ-สะ-มะ-ทำ
แยกศัพท์เป็น นว + คห + อายุ + สม + ธัมม์

(๑) “นว” (นะ-วะ)

บาลีแปลว่า เก้า (จำนวน 9)

(๒) “คห” (คะ-หะ)

รากศัพท์มาจาก คหฺ (ธาตุ = จับ, ยึด, ถือเอา) + อ ปัจจัย

สารรูป

น่าจะมาจากไหน

คำว่า “สารรูป” อ่านว่า สา-ระ-รูบ ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ความหมายที่เข้าใจกัน “สารรูป” หมายถึงสภาพภายนอกที่เห็นได้, ภาพปรากฏภายนอก มักใช้ในทางไม่ดีเกี่ยวกับร่างกาย หรือการแต่งตัว เช่น “สารรูปดูไม่ได้” “

กามารมณ์

อ่านว่า กา-มา-รม
ประกอบด้วย กาม + อารมณ์

(๑) “กาม”

บาลีอ่านว่า กา-มะ รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก- เป็น อา

: กมฺ + ณ = กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา”

จงกรม

อ่านว่า จง-กฺรม (กฺร- ควบ)
บาลีเป็น “จงฺกม” อ่านว่า จัง-กะ-มะ

“จงฺกม” รากศัพท์มาจาก –

(1) กม (ก้าวไป, ย่างไป) + อากม (ก้าวมา, ย่างกลับ), แปลง ก ที่ ก-(ม) เป็น จ, ลบ อา ที่ -อา-(กม), แปลง ม ที่ (จ)-ม เป็นนิคหิต, แปลงนิคหิตเป็น งฺ

วิรัติ

อ่านว่า วิ-รัด
บาลีเป็น “วิรติ” อ่านว่า วิ-ระ-ติ

“วิรติ” รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, ต่าง) + รมฺ (ธาตุ = เว้น) + ติ ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

: วิ + รมฺ + ติ = วิรมติ > วิรติ แปลตามศัพท์ว่า :

(1) “การเว้นพิเศษ” (คือปกติไม่ได้เว้น การงดเว้นนี้จึงพิเศษกว่าปกติ)

อพรหมจริยา

ประกอบด้วย อ + พรหม + จริยา

(๑) “พรหมจริยา” ประกอบด้วย พรหม + จริยา

(ก) “พรหม” บาลีเป็น “พฺรหฺม” (มีจุดใต้ พฺ และใต้ หฺ) รากศัพท์คือ พฺรหฺ (ธาตุ = เจริญ, ประเสริฐ) + ม ปัจจัย

: พฺรหฺ + ม = พฺรหฺม แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เจริญด้วยคุณ”

อุจจาสยนมหาสยนะ

อ่านว่า อุด-จา-สะ-ยะ-นะ-มะ-หา-สะ-ยะ-นะ
ประกอบด้วย อุจจาสยน + มหาสยนะ

(๑) “อุจจาสยน” (อุด-จา-สะ-ยะ-นะ)

บาลีเขียน “อุจฺจาสยน” (มีจุดใต้ จฺ ตัวแรก) ประกอบด้วย อุจฺจา + สยน

มาลาคันธวิเลปนธารณมัณฑนวิภูสนะ

อ่านว่า มา-ลา-คัน-ทะ-วิ-เล-ปะ-นะ-ธา-ระ-นะ-มัน-ดะ-นะ-วิ-พู-สะ-นะ
ประกอบด้วย มาลา + คันธ + วิเลปน + ธารณ + มัณฑน + วิภูสนะ

(๑) “มาลา”

รากศัพท์มาจาก –

(1) มา (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + อล ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ

อ่านว่า นัด-จะ-คี-ตะ-วา-ทิ-ตะ-วิ-สู-กะ-ทัด-สะ-นะ
ประกอบด้วย นัจจ + คีต + วาทิต + วิสูกทัสสนะ

(๑) “นัจจ” (นัด-จะ)

บาลีเป็น “นจฺจ” รากศัพท์มาจาก นตฺ (ธาตุ = น้อมกาย, ฟ้อนรำ) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง ตฺย (คือ -ตฺ ที่สุดธาตุ + (ณฺ-)ย ปัจจัย) เป็น จฺจ

วิกาลโภชน์

อ่านว่า วิ-กาน-ละ-โพด (ตาม พจน.54)
แต่จะอ่านว่า วิ-กา-ละ-โพด ก็ได้

บาลีเป็น “วิกาลโภชน” อ่านว่า วิ-กา-ละ-โพ-ชะ-นะ

ประกอบด้วย วิกาล + โภชน