บาลีวันละคำ

สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน

อ่านว่า สุ-รา-เม-ระ-ยะ-มัด-ชะ-ปะ-มา-ทัด-ถาน
แยกศัพท์เป็น สุรา + เมรย + มัชช + ปมาท + ฐาน

(๑) “สุรา”

รากศัพท์มาจาก –

(1) สุร (พรานป่าชื่อ “สุระ”) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: สุร + อ = สุร + อา = สุรา แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องดื่มอันพรานป่าชื่อสุระปรุงขึ้นครั้งแรก”

มุสาวาท

ภาษาไทยอ่านว่า มุ-สา-วาด
บาลีอ่านว่า มุ-สา-วา-ทะ
ประกอบด้วย มุสา + วาท

(๑) “มุสา”

แปลว่า โดยเท็จ, โดยผิด (falsely, wrongly) ตามหลักบาลีไวยากรณ์ เรียกศัพท์เช่นนี้ว่า “กิริยาวิเสสนะ” หมายถึงคำที่ขยายกริยาให้ชัดลงไปว่าเป็นการกระทำเช่นไร

กาเมสุมิจฉาจาร

อ่านว่า กา-เม-สุ-มิด-ฉา-จาน
ประกอบด้วย กาเมสุ + มิจฉาจาร

(๑) “กาเมสุ” (กา-เม-สุ)

ศัพท์เดิมคือ “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมุ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ก-(มุ) เป็น อา, ลบสระที่สุดธาตุ (-มุ > ม)

อทินนาทาน

อ่านว่า อะ-ทิน-นา-ทาน
บาลีเป็น “อทินฺนาทาน” อ่านว่า อะ-ทิน-นา-ทา-นะ
ประกอบด้วย อทินฺน + อาทาน

(๑) “อทินฺน” (อะ-ทิน-นะ) รากศัพท์มาจาก น (ไม่, ไม่ใช่) + ทินฺน (สิ่งใดๆ ที่มีผู้ยกให้), แปลง น เป็น อ (ตามกฎไวยากรณ์ที่ว่า ถ้าศัพท์ที่มาต่อท้าย น ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ให้แปลง น เป็น อ)

เครื่องสำอาง

บวชไม่ได้ แต่พาเข้าวัดได้

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เครื่องสำอาง : (คำนาม) สิ่งเสริมแต่งหรือบํารุงใบหน้า ผิวพรรณ ผม ฯลฯ ให้ดูงาม เช่น แป้ง ลิปสติก ดินสอเขียนคิ้ว, ราชาศัพท์ว่า เครื่องพระสําอาง; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) วัตถุที่มุ่งหมายสําหรับใช้ทา ถู นวด โรย พ่น หยอด ใส่ อบ หรือกระทําด้วยวิธีอื่น

ภัตตุเทศก์

ตำแหน่งพระที่มีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล

อ่านว่า พัด-ตุ-เทด
บาลีเป็น “ภตฺตุทฺเทสก” อ่านว่า พัด-ตุด-เท-สะ-กะ
ประกอบด้วย ภตฺต + อุทฺเทสก

ราชกิจจานุเบกษา [2]

อ่านว่า ราด-ชะ-กิด-จา-นุ-เบก-สา
ประกอบด้วย ราช + กิจจ + อนุเบกษา

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก รญฺชฺ (ธาตุ = ยินดี, พอใจ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลบ ญฺ, ยืดเสียง ร เป็น รา

กัปปิยภัณฑ์

อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ-พัน
บาลีเป็น “กปฺปิยภณฺฑ” อ่านว่า กับ-ปิ-ยะ-พัน-ดะ
ประกอบด้วย กปฺปิย + ภณฺฑ

(๑) “กปฺปิย” (กับ-ปิ-ยะ)

รากศัพท์มาจาก กปฺป + อิย ปัจจัย

อัสมิมานะ

อ่านว่า อัด-สะ-มิ-มา-นะ
บาลีเป็น “อสฺมิมาน” อ่านว่า อัด-สฺมิ-มา-นะ
ประกอบด้วย อสฺมิ + มาน

(๑) “อสฺมิ”

รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) + อ ปัจจัย + มิ วิภัตติอาขยาต

: อสฺ + อ + มิ = อสฺมิ แปลตามศัพท์ว่า “อหํ = อันว่าเรา อสฺมิ = ย่อมมี, ย่อมเป็น” มีความหมายว่า มีเรา เป็นเรา นี่เรานะ นี่กูนะ

กิจกรรม-กิจวัตร

อ่านว่า กิด-จะ-กำ / กิด-จะ-วัด
ประกอบด้วย กิจ + กรรม / กิจ + วัตร

(๑) “กิจ”

บาลีเป็น “กิจฺจ” (กิด-จะ) รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + ริจฺจ ปัจจัย, ลบ รฺ ที่ (ก)-รฺ (กรฺ > ก) และ ร ที่ ริ-(จฺจ) (ริจฺจ > อิจฺจ)