บาลีวันละคำ

มฤตยู

เป็นรูปคำสันสกฤต อ่านว่า มะ-รึด-ตะ-ยู
บาลีเป็น “มจฺจุ” อ่านว่า มัด-จุ

“มจฺจุ” รากศัพท์มาจาก มรฺ (ธาตุ = ตาย) + จุ ปัจจัย, ลบ รฺ ที่ (ม)-ร (มรฺ > ม), ซ้อน จฺ

: มรฺ > ม + จฺ + จุ = มจฺจุ แปลตามศัพท์ว่า “ความตาย” (death)

ภูมิทัศน์

อ่านว่า พู-มิ-ทัด
ประกอบด้วย ภูมิ + ทัศน์

(๑) “ภูมิ”

บาลีอ่านว่า พู-มิ รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + มิ ปัจจัย

: ภู + มิ = ภูมิ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่มีอยู่เป็นอยู่แห่งสัตว์โลก” มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภูมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ (ground, soil, earth, place, quarter, district, region, plane, stage, level)

มาตุ

เมื่ออยู่ท้ายคำ อ่านอย่างไร

“มาตุ” บาลีอ่านว่า มา-ตุ รากศัพท์มาจาก –

(1) มานฺ (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + ราตุ ปัจจัย, ลบ ร ที่ ราตุ (ราตุ > อาตุ), ลบพยัญชนะที่สุดธาตุและสระ (มานฺ > มา > ม)

: มานฺ > มา > ม + ราตุ > อาตุ = มาตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รักบุตรโดยธรรมชาติ”

ปรมาจารย์

ประกอบด้วย ปรม + อาจารย์

(๑) “ปรม”

อ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ผู้อื่น) + มุ (ธาตุ = ผูกไว้) + อ ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (มุ > ม)

: ปร + มุ > ม + อ = ปรม แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องผูกผู้อื่นไว้ (ด้วยความดี)”

บรมครู

อ่านว่า บอ-รม-มะ-คฺรู
ประกอบด้วย บรม + ครู

(๑) “บรม”

บาลีเป็น “ปรม” อ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ข้าศึก) + มรฺ (ธาตุ = ตาย) + กฺวิ ปัจจัย ลบที่สุดธาตุ และลบปัจจัย

: ปร + มรฺ = ปรมร + กฺวิ = ปรมรกฺวิ > ปรม แปลตามศัพท์ว่า “ยังธรรมอันเป็นข้าศึกให้ตาย”

วิเวโก สะปัสสะโม สุโข

บาลีเทียม

สืบเนื่องมาจากผู้มีชื่อท่านหนึ่งในวงการสื่อสาร ยกคำบาลีดังปรากฏข้างต้นนี้มาพูด แล้วแปลแบบคะนองปากประกอบกิริยาที่มีความหมายไปในทางหยาบคาย ก่อให้เกิดเสียงตำหนิติเตียนไปทั่ว

คำบาลีข้างต้นเป็นคำบาลีเทียม (ไม่มีข้อความเช่นนี้ตรงๆ) แต่อาจแปลให้ได้ความหมายในทางดีได้

เจตนารมณ์ [1]

อ่านว่า เจด-ตะ-นา-รม
ประกอบด้วย เจตนา + อารมณ์

(๑) “เจตนา”

บาลีอ่านว่า เจ-ตะ-นา รากศัพท์มาจาก จิตฺ (ธาตุ = คิด, รู้, จงใจ) + ยุ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ จิ-(ต) เป็น เอ, แปลง ยุ เป็น อน, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ทุกรกิริยา

อ่านว่า ทุก-กะ-ระ-กิ-ริ-ยา
บาลีเป็น “ทุกฺกรกิริยา” อ่านว่า ทุก-กะ-ระ-กิ-ริ-ยา
ประกอบด้วย ทุกฺกร + กิริยา

(๑) “ทุกฺกร”

รากศัพท์มาจาก ทุ (ชั่ว, ยาก) + กรฺ (ธาตุ = ทำ) + อ ปัจจัย, ซ้อน กฺ

เจดีย์

อ่านว่า เจ-ดี
บาลีเป็น “เจติย” อ่านว่า เจ-ติ-ยะ

“เจติย” รากศัพท์มาจาก :

(1) จิตฺ (ธาตุ = บูชา) + ณฺย ปัจจัย, ลง อิ อาคม, ลบ ณฺ, แผลง อิ ที่ จิ-(ต) เป็น เอ (จิ > เจ)

: จิตฺ + อิ + ณฺย = จิติณฺย >จิติย > เจติย แปลตามศัพท์ว่า “ที่อันบุคคลบูชา”

ชั่วกัปชั่วกัลป์

อ่านว่า ชั่ว-กับ-ชั่ว-กัน

“กัป” บาลีเป็น “กปฺป” อ่านว่า กับ-ปะ
“กัลป์” สันสกฤตเป็น “กลฺป” อ่านว่า กัน-ลฺปะ, (กลืนเสียง -ละ- หายลงในลำคอ)

กปฺป-กลฺป มีความหมายเหมือนกัน