บาลีวันละคำ

คติ – คดี

“คติ” (คะ-ติ) รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

: คมฺ + ติ = คมติ > คติ แปลตามศัพท์ว่า “การไป” “ภูมิอันเหล่าสัตว์ต้องไป ด้วยการเข้าถึงตามกรรมดีกรรมชั่ว” “ที่เป็นที่ไป” หมายถึง ที่ไป, ที่อยู่, ที่เกิดใหม่, ภพภูมิที่จะต้องไปเกิด

วินัยกรรม-พินัยกรรม

คำคู่นี้มีคำบาลี 2 คำ คือ วินัย + กรรม

(๑) “วินัย”

บาลีเป็น “วินย” (วิ-นะ-ยะ) รากศัพท์มาจาก วิ ( = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นี (ธาตุ = นำไป) + อ ปัจจัย แผลง อี (ที่ นี) เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย

มหัคฆภัณฑ์-วันวิสาข์

ได้เห็นชื่อท่านผู้หนึ่ง สะกดเป็น “มหัคฆพันธ์”
ถ้าอ่านตามหลักคำสมาสก็อ่านว่า มะ-หัก-คะ-พัน

ทำให้นึกคำว่า “มหคฺฆภณฺฑ” ในภาษาบาลี

“มหคฺฆภณฺฑ” อ่านว่า มะ-หัก-คะ-พัน-ดะ
ประกอบด้วย มหคฺฆ + ภณฺฑ

“มหคฺฆ” (มะ-หัก-คะ) รากศัพท์มาจาก มหนฺต (มาก, ใหญ่, สำคัญ) ลดรูปเป็น มห + อคฺฆ (มีค่า, มีราคา)

ไพบูลย์

อ่านว่า ไพ-บูน
บาลีเป็น “เวปุลฺล” อ่านว่า เว-ปุน-ละ

“เวปุลฺล” ปรุงรูปมาจาก “วิปุล” (วิ-ปุ-ละ)

(1) “วิปุล” รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + ปุลฺ (ธาตุ = มาก, ใหญ่) + อ ปัจจัย

: วิ + ปุลฺ + อ = วิปุล (เป็นคำคุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า “มีมาก” หรือ “ใหญ่” หมายถึง ใหญ่, กว้างขวาง, ยิ่งใหญ่, ล้นเหลือ (large, extensive, great, abundant)

ธรรมชาติ

อ่านว่า ทำ-มะ-ชาด
บาลีเป็น “ธมฺมชาติ” อ่านว่า ทำ-มะ-ชา-ติ
ประกอบด้วย ธมฺม + ชาติ

(๑) “ธมฺม”

รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

ธมฺม สันสกฤตเป็น ธรฺม เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม

ณฏฺฐ

อ่านว่า นัด-ถะ

มีผู้นิยมเอาคำว่า “ณฏฺฐ” ไปตั้งชื่อกันมาก
ผู้ชายเขียนเป็น “ณัฏฐ์” (นัด)
ผู้หญิงเขียนเป็น “ณัฏฐา” (นัด-ถา)

ระยะแรกที่เห็นคำนี้ คนส่วนมากไม่ทราบความหมาย แต่ปัจจุบันนี้รู้ความหมายกันมากแล้ว

สุขภาพ-สุขภาวะ

2 คำนี้รากศัพท์เป็นคำเดียวกัน แต่ในภาษาไทยใช้ในความหมายคนละอย่าง

“สุขภาพ” และ “สุขภาวะ” เป็นคำบาลี 2 คำ คือ สุข + ภาว

(๑) “สุข”

บาลีอ่านว่า สุ-ขะ รากศัพท์มาจาก :

(1) สุ (ดี, งาม, สะดวก) + ขมฺ (ธาตุ = อดทน, อดกลั้น) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ ม ที่สุดธาตุ

: สุ + ขมฺ = สุขม + กฺวิ = สุขมกฺวิ > สุขม > สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ทนได้ง่าย”

ตาย

ความหมายของคำที่ใช้ในภาษาไทย

ในภาษาไทยมีคำที่หมายถึง “ตาย” (สิ้นใจ, สิ้นชีวิต, ไม่เป็นอยู่ต่อไป, สิ้นสภาพของการมีชีวิต) หลายคำ ที่มาจากบาลีสันสกฤต ขอนำคำที่มักพบบ่อยมาแสดงความหมาย ตามลำดับอักษร ดังนี้

สาธุ [2]

อ่านว่า สา-ทุ

“สาธุ” รากศัพท์มาจาก สาธฺ (ธาตุ = สำเร็จ) + อุ ปัจจัย

สาธฺ + อุ = สาธุ แปลตามศัพท์ว่า “ยังประโยชน์ให้สำเร็จ” มีความหมายว่า “ดีแล้ว” “ถูกต้องแล้ว” “ใช่แล้ว” “เห็นชอบด้วย”

ละสังขาร
คำไทยผสมบาลี

(๑) “ละ”

เป็นคำไทย ในที่นี้มีความหมายตามที่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ คือ :

(1) อาการที่แยกตัวให้พ้นจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องอยู่ เช่น ละถิ่น ละบ้าน ละสมณเพศ.
(2) ทิ้งไว้, ปล่อยไว้, เช่น ละไว้ในฐานที่เข้าใจ ละพยศ.