บาลีวันละคำ

จรรยาบรรณ [2]

หมายถึงอะไร

(๑) ทางภาษา

“จรรยาบรรณ” ประกอบด้วยคำว่า จรรยา + บรรณ

(1) “จรรยา” บาลีเป็น “จริย” มาจากรากศัพท์ว่า จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ, ดำเนินไป) + อิย ปัจจัย อีกนัยหนึ่ง จรฺ + ณฺย ปัจจัย ลบ ณ ลง อิ อาคม = จริย และเป็น จริยา ก็มี

จริย, จริยา แปลว่า “-ที่ควรประพฤติ” หมายถึง ความประพฤติ, กิริยาที่ควรประพฤติ, การดำเนินชีวิต (conduct, behaviour, state of life)

หวย
บาลีว่าอย่างไร

ตามภาษาไปหา “หวย”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“หวย : (ภาษาปาก) (คำนาม) หวย ก ข; สลากกินแบ่ง.”

ตามไปดูที่คำว่า “สลากกินแบ่ง” พจน.54 บอกไว้ว่า

บุญกิริยาวัตถุ

แปลว่า-วิธีทำบุญ

อ่านว่า บุน-ยะ-กิ-ริ-ยา-วัด-ถุ
บาลีเป็น “ปุญฺญกิริยาวตฺถุ” อ่านว่า ปุน-ยะ-กิ-ริ-ยา-วัด-ถุ
ประกอบด้วย ปุญฺญ + กิริยา + วตฺถุ

(๑) “ปุญฺญ” รากศัพท์มาจาก –

(1) ปุ (ธาตุ = ชำระ สะอาด) + ณฺย ปัจจัย, ลง น อาคม, ลบ ณฺ, แปลง นฺย เป็น ญ, ซ้อน ญฺ

มหาศาล

อ่านว่า มะ-หา-สาน
บาลีเป็น “มหาสาล” อ่านว่า มะ-หา-สา-ละ
ประกอบด้วย มหา + สาล

(๑) “มหา”

คำเดิม “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) แปลว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; important, venerable)

โสรจสรง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) โสรจ [โสด] : (คำกริยา) อาบ, สรง, ชําระ, ทําให้สะอาด. (ข. โสฺรจ; ป. โสจ; ส. เศาจ).

(2) สรง [สง] : (คำกริยา) อาบนํ้า, รดน้ำ (ใช้แก่เจ้านายและพระภิกษุสามเณร), ประพรม เช่น สรงพระบรมอัฐิ. (ข.).

วันเนา ไม่ใช่วันเนาว์

ในช่วงเทศกาลสงกรานต์มีวันสำคัญอยู่ 3 วัน ที่ควรทำความเข้าใจ คือ :

(๑) วันมหาสงกรานต์
(๒) วันเนา
(๓) วันเถลิงศก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ซึ่งเป็นฉบับล่าสุด ให้ความหมายของคำทั้งสามนี้แตกต่างจากพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (ซึ่งถูกปรับปรุงแก้ไขมาเป็นฉบับพ.ศ.2554) ขอนำมาเทียบกันเพื่อเป็นการศึกษา ดังนี้ :

ชื่อนางสงกรานต์

——————

โปรดทราบก่อน :

๑ ผู้เขียนบาลีวันละคำยังไม่พบที่มาโดยตรงของชื่อนางสงกรานต์แต่ละชื่อ
๒ ที่แปลไว้นี้เป็นการสันนิษฐานเบื้องต้นตามรูปศัพท์เท่าที่ตามองเห็น
๓ ชื่อจริง ศัพท์จริงอาจแยกคำและความหมายเป็นอย่างอื่นได้อีก
๔ ผู้รู้ควรช่วยแก้ไขด้วยเมตตาจิต และผู้มีใจรักควรช่วยกันสืบค้นต่อไป

——————

“นางสงกรานต์” หมายถึงธิดาทั้ง 7 ของท้าวกบิลพรหม ตามตำนานสงกรานต์ที่เล่าสืบกันมา

กามคุณ

ภาษาไทยอ่านว่า กาม-มะ-คุน
บาลีอ่านว่า กา-มะ-คุ-นะ
ประกอบด้วย กาม + คุณ

(๑) “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก- เป็น อา

: กมฺ + ณ = กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา”

อเนกอนันต์

แยกศัพท์เพื่อจับความ
ศิลปะแห่งการเข้าถึงอรรถรสของคำ

(๑) “อเนก” อ่านว่า อะ-เหฺนก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อเนก, อเนก- : (คำวิเศษณ์) มาก, หลาย, เช่น อเนกประการ. (ป., ส.).”

“อเนก” (บาลีอ่านว่า อะ-เน-กะ) ประสมขึ้นจากคำว่า น (ไม่, ไม่ใช่) + เอก (เอ-กะ, “หนึ่ง” = จำนวน 1)

อนันตริยกรรม

อ่านว่า อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ-กำ
ประกอบด้วย อนันตริย + กรรม

(๑) “อนันตริย”

เขียนแบบบาลีเป็น “อนนฺตริย” (อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ) ประกอบด้วย น + อนฺตร + อิย

“อนฺตร” รากศัพท์มาจาก อติ (ธาตุ = ผูก) + อร ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุแล้วแปลงเป็น น, ลบสระที่สุดธาตุ