บาลีวันละคำ

โทรศัพท์

อ่านว่า โท-ระ-สับ
เทียบบาลีเป็น “ทูรสทฺท” อ่านว่า ทู-ระ-สัด-ทะ

“ทูร” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่ไปถึงโดยยาก” หมายถึง ไกล, ห่าง, ที่ไกล (far, distant, remote) แปลง อู ที่ ทู เป็น โอ = โท : ทูร = โทร (โท-ระ)

“สทฺท” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขาพูดออกมา” “สิ่งเป็นเหตุให้รู้เนื้อความ” “สิ่งเป็นเหตุให้เป็นไปได้” (คือทำให้เกิดความสะดวกในการบอกกล่าวเรื่องราว)

ในภาษาบาลี “สทฺท” หมายถึง (1) เสียง, สำเนียง (sound, noise) (2) เสียงคน (voice) (3) คำ (word)

“สทฺท” สันสกฤตเป็น “ศพฺท” (สับ-ทะ) เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ศัพท์” อ่านว่า สับ

อภัยทาน

อ่านว่า อะ-ไพ-ยะ-ทาน
บาลีเป็น “อภยทาน” อ่านว่า อะ-พะ-ยะ-ทา-นะ
ประกอบด้วย อภย + ทาน

“อภย” มาจากการประสมระหว่าง น (= ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี) + ภย (= ความกลัว, ความตกใจกลัว, ความหวาดหวั่น)

กฎการประสมของ น + :
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ แปลง น เป็น อ-
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลง น เป็น อน-

ในที่นี้ “ภย” ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ จึงแปลง น เป็น อ : น > อ + ภย = อภย

ขอขมา (บาลีปนไทย) อ่

นพรัตน์

อ่านว่า นบ-พะ-รัด
บาลีเป็น “นวรตน” อ่านว่า นะ-วะ-ระ-ตะ-นะ
ประกอบด้วย นว + รตน

“นว” มีความหมาย 2 อย่าง คือ ใหม่ (new) และ 9,จำนวนเก้า (nine)
ในที่นี้ นว หมายถึง จำนวนเก้า

“รตน” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายความยินดี”( คือเพิ่มความยินดีให้) “สิ่งเป็นที่ชื่นชอบแห่งผู้คน” “สิ่งที่นำไปสู่ความยินดี” “สิ่งที่ยังความยินดีให้เกิดขึ้น” ความหมายที่เข้าใจกันคือ แก้วที่ถือว่ามีค่ายิ่ง

นว + รตน แปลง ว เป็น พ เขียนแบบไทยเป็น “นพรัตน์”

พจน.42 บอกไว้ว่า –

“นพรัตน์ : แก้ว 9 อย่าง คือ เพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม โกเมน นิล มุกดา เพทาย ไพฑูรย์, นวรัตน์ หรือ เนาวรัตน์ ก็ว่า

ปริโยสาน

อ่านว่า ปะ-ริ-โย-สาน
บาลีอ่านว่า ปะ-ริ-โย-สา-นะ

“ปริโยสาน” รากศัพท์คือ ปริ (= รอบ) + ย (คำประเภท “อาคม”) = ปริย + อว (คำประเภท “อุปสรรค” = ลง) แปลงเป็น โอ = ปริโย + สา (ธาตุ = จบ, สิ้นสุด) = ปริโยสา + ยุ ปัจจัย แปลงเป็น “อน” (อะ-นะ) = ปริโยสาน
: ปริ + ย = ปริย + อว > โอ = ปริโย + สา = ปริโยสา + ยุ > อน = ปริโยสาน

“ปริโยสาน” แปลตามศัพท์ว่า “การสิ้นสุดลงโดยรอบ” หมายถึง การจบลง, การสิ้นสุด, การอวสาน, การลงเอย, การลงท้าย, ปิดฉาก, ยุติ, เลิก, จบบริบูรณ์

วุฒิภาวะ [1]

อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
บาลีเป็น “วุฑฺฒิภาว” อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
ประกอบด้วย วุฑฺฒิ + ภาว

“วุฑฺฒิ” แปลว่า การเพิ่ม, ความเจริญ, ความงอกงาม, ความคืบหน้า, ความรุ่งเรือง (increase, growth, furtherance, prosperity)

“วุฑฺฒิ” ในบาลีเป็นอาการนาม หรือภาวนาม หมายถึงสภาพหรืออาการ ไม่ได้หมายถึงบุคคล แต่ในภาษาไทยอาจอนุโลมใช้เป็นคุณนาม หมายถึง ผู้เจริญแล้ว, ผู้เฒ่า, คนแก่, ผู้สูงอายุ ได้ด้วย

“วุฑฺฒิ” เขียนในภาษาไทยตัด ฑ ออก ตามวิธีตัดตัวซ้อน เช่น
รฏฺฐ ตัด ฏ เป็น รัฐ
วฑฺฒน ตัด ฑ เป็น วัฒน
“วุฑฺฒิ” จึงเขียนเป็น “วุฒิ” แต่ก็คงอ่านว่า วุด-ทิ เหมือนคำเดิม

พลี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บคำว่า “พลี” ไว้ 3 คำ และบอกไว้ดังนี้ –

(1) พลี ๑ อ่านว่า พะ-ลี เป็นคำนาม หมายถึง การบวงสรวง, เครื่องบวงสรวง, ส่วย, การบูชา

(2) พลี ๒ อ่านว่า พฺลี (พฺล ควบกล้ำ) เป็นคำกริยา หมายถึง (1) เสียสละ เช่น พลีชีพเพื่อชาติ (2) บวงสรวงเชิญเอามา (ใช้แก่ยาสมุนไพร) เช่น ไปพลียาที่ต้นเทียน คือ ไปบวงสรวงเก็บต้นเทียนหรือส่วนใดส่วนหนึ่งของต้นเทียนมาทำยารักษาโรค

(3) พลี ๓ อ่านว่า พะ-ลี เป็นคำวิเศษณ์ หมายถึง มีกําลัง

“พลี” บาลีว่าอย่างไร

ครรภ-ครรภ์

บาลีเป็น “คพฺภ” อ่านว่า คับ-พะ

“คพฺภ” มีความหมายหลายอย่าง คือ –

1 ภายใน, โพรง (interior, cavity) = ภายในของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่กลวงหรือว่าง

2 ห้องใน, ห้องส่วนตัว, ห้องนอน, กุฏิ (an inner room, private chamber, bedroom , cell) = ห้อง

3 ความพองขึ้นของมดลูก (ตั้งท้อง), ครรภ์ (the swelling of the (pregnant) womb, the womb) = ตั้งท้อง

4 สิ่งที่อยู่ในมดลูก, ไข่ที่กลายเป็นตัวอ่อน, ลูกอ่อนในครรภ์ (the contents of the womb, the embryo, foetus) = ลูกในท้อง

โลกบาล

อ่านว่า โลก-กะ-บาน
บาลีเป็น “โลกปาล” อ่านว่า โล-กะ-ปา-ละ
ประกอบด้วย โลก + ปาล

“โลก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป” “สิ่งที่จะย่อยยับไป” (ดูเพิ่มเติมที่ “ปรโลก” บาลีวันละคำ (342) 19-4-56, “โลกวชฺช” บาลีวันละคำ (367) 15-5-56, “โลกอุดร” บาลีวันละคำ (368) 16-5-56, “โลกีย์” บาลีวันละคำ (516) 13-10-56, “พระเจ้าเปิดโลก” บาลีวันละคำ (523) 20-10-56, “โลกธรรม” บาลีวันละคำ (597) 3-1-57, “โลก” บาลีวันละคำ (629) 4-2-57)

ทหาร
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“ทหาร (ทะ-หาน) : ผู้มีหน้าที่ในเรื่องรบ, นักรบ. (อะหม หาน ว่า นักรบ)”

คำว่า “ทหาร” แปลเป็นภาษาอังกฤษได้หลายคำ เช่น soldier, warrior, fighter, military man

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปลคำอังกฤษข้างต้นเป็นบาลีไว้หลายศัพท์ เช่น –

(1) โยธ, โยธี (โย-ทะ, โย-ที) = นักรบ, ทหาร, นักสู้ (a warrior, soldier, fighter, champion)