บาลีวันละคำ

อหิงสา

อ่านว่า อะ-หิง-สา
บาลีเขียน “อหึสา”

“อหึสา” รากศัพท์ คือ น (= ไม่, ไม่ใช่) แปลงเป็น อ + หึส (ธาตุ = เบียดเบียน) + อ ปัจจัย + อา (ทำให้เป็นอิตถีลิงค์)
: น > อ + หึส + อ = อหึส + อา = อหึสา

โปรดสังเกต

– -หึ- สระ อิ ที่ ห และมีจุดบน ทำให้ อิ เหมือนสระ อึ แต่อ่านเป็นเสียง “อิง”
– อหึ- ไม่ใช่ อะ-หึ (เสียงหัวเราะ หึ หึ) แต่เป็น อะ-หิง-

“อหึสา” เขียนแบบไทยเป็น “อหิงสา”

เวที

อ่านว่า เว-ที
บาลีเป็น “เวที” (เป็น “เวทิ” (เว-ทิ) ก็มี)

“เวที” ในบาลีมีความหมาย 3 อย่าง คือ –

1 “เวที” แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ได้ลาภสักการะ” หมายถึง แท่น, ที่บูชา, โต๊ะบูชา, หิ้ง, ชานที่ยื่นออกมา (จากผนังหรือส่วนใดส่วนหนึ่ง)

“เวที” ความหมายนี้นำมาใช้ในภาษาไทย ตามที่ พจน.42 บอกไว้ดังนี้ –
“เวที : ที่ที่ยกขึ้นให้สูงใช้เป็นที่ทําการสักการบูชา, แท่นบูชา; ยกพื้นสําหรับเล่นละครและอื่น ๆ เช่น เวทีละคร เวทีมวย”

ราชภัฏ

อ่านว่า ราด-ชะ-พัด
ประกอบด้วย ราช + ภัฏ

“ราช” (บาลีอ่านว่า รา-ชะ) แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ = งานของพระเจ้าแผ่นดิน

“ภัฏ” บาลีเป็น “ภฏ” (พะ-ตะ) เป็นคำกริยา และใช้เป็นคุณศัพท์ได้ด้วย แปลตามศัพท์ว่า “ถูกเลี้ยงแล้ว” “ประกอบ (การงาน) แล้ว” หมายถึง คนใช้, ลูกจ้าง, ทหาร (ฝรั่งแปลคำนี้ว่า servant, hireling, soldier)

สมณสารูป

อ่านว่า สะ-มะ-นะ-สา-รูบ
ประกอบด้วยคำว่า สมณ + สารูป

“สมณ” แปลว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

“สารูป” บาลีอ่านว่า สา-รู-ปะ คำนี้เป็น “สารุปฺป” (สา-รุบ-ปะ) ได้ด้วย
โปรดสังเกต “สา-ป” หัวท้ายตรงกัน ส่วนพยางค์กลาง ร ถ้าเป็นสระ อู -รู- ไม่มี ป สะกด คือคงเป็น สารูป (สระ อู-ป ตัวเดียว) ไม่ใช่ สารูปฺป แต่ถ้าเป็น สระ อุ -รุ- ต้องมี ปฺ สะกด คือเป็น สารุปฺป (สระ อุ-ซ้อน ป) ไม่ใช่ สารุป

“สารูป – สารุปฺป”แปลตามศัพท์ว่า “รูปของตน” ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง ความเสมอกัน (equal state) ถ้าเป็นคุณศัพท์ หมายถึง เหมาะ, เหมาะสม, สมควร (fit, suitable, proper)

สนามหลวง
บาลีว่าอย่างไร

คำว่า “สนามหลวง” ตามความหมายเดิม ถอดความจากคำบาลีว่า “ราชงฺคณ” (รา-ชัง-คะ-นะ)
ประกอบด้วย ราช + องฺคณ

“ราช” (บาลีอ่านว่า รา-ชะ) แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” ตรงกับคำไทยสั้นๆ ว่า “หลวง” นั่นเอง

“องฺคณ” (อัง-คะ-นะ) มีความหมาย 2 อย่าง คือ –

(1) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ไปแห่งผู้คน” หมายถึง สนาม, เนิน, ลาน, ที่ว่าง (an open space, a clearing)

สมาส-สนธิ
(หลักไวยากรณ์เพื่อให้ภาษาอยู่ร่วมกันโดยสันติ)

อ่านว่า สะ-หฺมาด / สน-ทิ

“สมาส” (บาลีอ่านว่า สะ-มา-สะ) แปลว่า การย่อ (an abridgment) การรวมกัน (compound, combination)

“สนธิ” บาลีเป็น “สนฺธิ” (อ่านว่า สัน-ทิ) ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไปคือ “การเชื่อมต่อ” แต่ในบาลี “สนฺธิ” ใช้ในความหมายหลายอย่าง คือ –

(1) การรวมกัน, การต่อกันเข้า (union, junction)
(2) รอยแยก, รอยแตก, ช่องโหว่, ช่องว่าง (breach, break, hole, chasm)
(3) ข้อต่อ, ชิ้น, เครื่องเกี่ยวโยง (joint, piece, link)
(4) การต่อเนื่องกัน, การรวมกัน (connection, combination)
(5) การต่อที่ทำให้เสียงดีขึ้น (euphonic junction, euphony)
(6) การลงรอยหรือตกลงกัน (agreement)

ประชาพิจารณ์

อ่านว่า ปฺระ-ชา-พิ-จาน
ประกอบด้วย ประชา + พิจารณ์

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” (ปะ-ชา) หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ, ประชาชน (ดูเพิ่มเติมที่ “ประชาชน” บาลีวันละคำ (466) 24-8-56)

“พิจารณ์” บาลีเป็น “วิจารณ” (วิ-จา-ระ-นะ) แปลว่า (1) การสืบสวน, การแสวงหา, การเอาใจใส่ (investigation, search, attention) (2) การจัดแจง, การวางแผน, การดูแล; แผนการ (arranging, planning, looking after; scheme)

ประชานิยม
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า ปฺระ-ชา-นิ-ยม

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤต

“ปชา” หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ (progeny, offspring, generation, beings, men, world (of men), mankind)
“ปชา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดมาต่างกันไป” ซึ่งเป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะท่านว่าผู้คนแม้จะมีจำนวนเป็นพันล้านก็ไม่เหมือนกันเลยแม้แต่คนเดียว (ดูเพิ่มเติมที่ “ประชาชน” บาลีวันละคำ (466) 24-8-56)

คุณสมบัติของครู

คำว่า “ครู” บาลีเป็น “ครุ” (คะ-รุ) และ “คุรุ” (คุ-รุ) แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “ผู้ลอยเด่น” (2) “ผู้หลั่งความรู้ไปในหมู่ศิษย์” (3) “ผู้คายความรู้ให้หมู่ศิษย์”
แปลตามความหมายที่รับรู้ได้ด้วยความรู้สึกว่า ผู้รับภาระอันหนัก, ผู้ควรแก่การเคารพนับถือ, ผู้ควรได้รับการยกย่อง, ผู้ควรให้ความสำคัญ, ผู้ควรแก่ค่าสูง

“คุณสมบัติ” อ่านว่า คุน-นะ-สม-บัด
(พจน.42 บอกคำอ่านว่า คุน-สม-บัด ด้วย แต่ไม่ควรอ่านเช่นนั้นเพราะผิดหลักที่ดีในการอ่านคำสมาส)

กรรม กับ กิริยา
ในลีลาแห่งบาลี

มีคำถามว่า “กรรม” กับ “กิริยา” ต่างกันอย่างไร ?

“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”
“กรรม” รากศัพท์คือ กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุและ ร ที่ต้นปัจจัย –
: กร > ก + รมฺม > มฺม : ก + มฺม = กมฺม

“กมฺม” แปลว่า การกระทำ, สิ่งที่ทำ, การงาน (the doing, deed, work) นิยมพูดทับศัพท์ว่า “กรรม”