บาลีวันละคำ

ปฏิรูปเทส

อ่านแบบบาลีว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เท-สะ
อ่านแบบไทยว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เทด
ประกอบด้วย ปฏิรูป + เทส

“ปฏิรูป” < ปฏิ + รูป แปลตามศัพท์ว่า “รูปเฉพาะ” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ
1 พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ, เป็นไปได้ (fit, proper, suitable, befitting, seeming)
2 เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย, เหมือน (like, resembling, disguised as, in the appearance of, having the form) เช่น “มิตรปฏิรูป” คือคนที่เหมือนกับจะเป็นเพื่อน แต่ไม่ใช่เพื่อน หรือศัตรูที่แฝงมาในคราบของเพื่อน

ราพณาสูร

อ่านว่า ราบ-พะ-นา-สูน
ประกอบด้วย ราวณ + อสุร

“ราวณ” อ่านว่า รา-วะ-นะ แปลง ว เป็น พ = ราพณ อ่านแบบไทยว่า ราบ-พะ-นะ- ถ้าการันต์ที่ ณ เป็น “ราพณ์” ก็อ่านว่า ราบ

“ราวณ” หรือ “ราพณ” เป็นวิสามานยนาม (proper name) คือเป็นชื่อของยักษ์ตนหนึ่ง ที่เรารู้จักกันดีว่า “ทศกัณฐ์” ต่อมาคำว่า “ราพณ์” จึงขยายความหมายถึงยักษ์ทั่วไปด้วย

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –
ราวณ : เจ้าลงกาหรือสิงหล อันรามจันทร์ได้สังหารประลัยไป the sovereign of Lankā or Ceylon killed by Rāmachandra

หนุมาน
แปลว่าอะไร

เป็นที่เข้าใจกันว่า “หนุมาน” เป็นชื่อตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า หนุมต (หะ-นุ-มะ-ตะ) หนูมต (หะ-นู-มะ-ตะ) หนุมาน (หะนุ-มา-นะ) และมีคำอธิบายว่า “นามของพญาวานรในเรื่องรามายณ the name of a monky chief in the Rāmāyaṇa”

แสดงว่า ชื่อนี้เป็น “หนุมต” ก็มี “หนูมต” ก็มี “หนุมาน” ก็มี แต่ที่เราคุ้นกันดีคือ “หนุมาน” ออกเสียงว่า หะ-นุ-มาน (โปรดสังเกต -มาน น หนู สะกด ไม่ใช่ ณ เณร)

คำอธิบายนี้บอกว่า หนุมาน เป็นใคร แต่ไม่ได้บอกว่าคำว่า “หนุมาน” แปลว่าอะไร

เด็ก
บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “เด็ก” ไว้ดังนี้ –
1 คนที่มีอายุยังน้อย
2 ผู้เยาว์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
3 ผู้ซึ่งอายุไม่ครบ 18 ปีบริบูรณ์ และยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส
4 บุคคลอายุเกิน 7 ปีบริบูรณ์ แต่ยังไม่เกิน 14 ปีบริบูรณ์
5 บุคคลที่มีอายุแต่ 15 ปีลงมา
6 บุคคลผู้มีอายุไม่เกิน 18 ปีบริบูรณ์
7 ยังเล็ก
8 อ่อนวัยกว่า ในคําว่า เด็กกว่า

คำบาลีต่อไปนี้หมายถึง “เด็ก”

เท่-เท่ห์
คำไหนถูก ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของคำทั้งสองไว้ดังนี้ –

1 เท่ (คำวิเศษณ์) : เอียงน้อย ๆ (มักใช้แก่การสวมหมวก); โก้เก๋ เช่น แต่งตัวเท่

2 เท่ห์ (คำนาม) : ตัว. (ป., ส. เทห ว่า ร่างกาย)

“เท่” พจน.42ไม่ได้บอกว่าเป็นภาษาอะไร สันนิษฐานว่าเป็นคำเดียวกับ “เท” ที่หมายถึง เอียงหรือตะแคงไปข้างหนึ่ง เช่น เรือเท พื้นเท ถ้าเป็นคำกริยาก็หมายถึงตะแคงหรือเอียงภาชนะเพื่อให้สิ่งที่อยู่ในนั้นไหลลงไปหรือออกไป

รัฏฐาธิปัตย์

อ่านว่า รัด-ถา-ทิ-ปัด
ประกอบด้วย รัฏฐ + อธิปัตย์

“รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

“อธิปัตย์” บาลีเป็น “อาธิปจฺจ” (อะ-ทิ-ปัด-จะ) ประกอบขึ้นจากคำว่า อธิ (ยิ่งใหญ่) + ปติ (เจ้าของ, เจ้านาย) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า การ-, ความ-)
: อธิ + ปติ = อธิปติ (อะ-ทิ-ปะ-ติ)
: อธิปติ + ณฺย = อาธิปจฺจ (ศัพท์นี้เป็น “อธิปเตยฺย” และ“อาธิปเตยฺย” ก็มี) แปลว่า ความเป็นใหญ่, ความเป็นอธิบดี, อำนาจอธิปไตย, ความเป็นเอกราช, อำนาจ (supreme rule, lordship, sovereignty, power)

รัฐมณโฑ
คำล้อที่ก่อความรู้

มีผู้ถามโดยซื่อว่า คำว่า “รัฐมณโฑ” แปลว่าอะไร

ได้ตอบไปโดยซื่อเช่นกันว่า –

“รัฐ” บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

กิริยามารยาท
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า กิ-ริ-ยา-มา-ระ-ยาด
ประกอบด้วย กิริยา + มารยาท

“กิริยา” รากศัพท์มาจาก กร (ธาตุ = ทำ) + ณฺย ปัจจัย แปลง อ ที่ ก เป็น อิ, ลง อิ อาคม ที่ ร, ลบ ณฺ ที่ ณฺย, แปลง อ ที่ ย เป็น อา (เพื่อให้เป็นอิตถีลิงค์)

: กร > กิร + อิ = กิริ + ณฺย > ย = กิริย > กิริยา

“กิริยา” ในบาลีมีความหมายว่า การกระทำ, การปฏิบัติ, กรรม; การที่กระทำลงไป, การสัญญา, การสาบาน, การอุทิศ, การตั้งใจ, คำปฏิญาณ; ความยุติธรรม (ดูเพิ่มเติมที่ “กิริยา-กริยา” บาลีวันละคำ (396) 15-6-56)

ทุกขลาภ

อ่านว่า ทุก-ขะ-ลาบ
บาลีเขียน “ทุกฺขลาภ” อ่านว่า ทุก-ขะ-ลา-พะ
ประกอบด้วย ทุกฺข + ลาภ

“ทุกฺข” แปลตามศัพท์ว่า (1) “สภาวะที่ทำได้ยากที่จะอดทน” (2) “ความสุขที่น่ารังเกียจ” (3) “สภาวะที่ขุดจิตเป็นสองอย่าง” (คล้ายกับสำนวนที่ว่า “หัวใจแตกสลาย”) (4) “สภาวะที่ทำให้เป็นทุกข์”

ในทางธรรม ท่านอธิบายว่า “ทุกข์” คือสภาพที่ทนได้ยาก, สภาวะที่บีบคั้น ขัดแย้ง บกพร่อง ขาดแก่นสารและความเที่ยงแท้ ไม่ให้ความพึงพอใจแท้จริง, ได้แก่ เกิด แก่ ตาย การประจวบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งที่รัก ความปรารถนาไม่สมหวัง

เคารพ

อ่านว่า เคา-รบ
บาลีเป็น “คารว” อ่านว่า คา-ระ-วะ

“คารว” รากศัพท์มาจาก ครุ + ณ ปัจจัย ลบ ณ

กระบวนการทางไวยากรณ์ :
– แผลง อุ ที่ รุ เป็น โอ : ครุ = คโร
– แผลง โอ เป็น อว : คโร = ครว
– ยืดเสียงสั้นที่พยางค์แรกเป็นเสียงยาว (ด้วยอำนาจ ณ ปัจจัย) : ครว = คารว
: ครุ > คโร > ครว > คารว

“ครุ” แปลว่า (1) ครู, ผู้สอน, ผู้แนะนำ, ผู้ควรเคารพ (2) ใหญ่, หนา, มาก, กว้างขวาง, หนัก, น้ำหนักบรรทุก, สำคัญ (ดูเพิ่มเติมที่ “ครุ-คุรุ” บาลีวันละคำ (134) 19-9-55)