บาลีวันละคำ

ชาติ

บาลีอ่านว่า ชา-ติ
ภาษาไทยอ่านว่า ชาด

“ชาติ” รากศัพท์มาจาก ชน (ธาตุ = เกิด) + ติ ปัจจัย
กระบวนการทางไวยากรณ์ –
1 แปลง ชน (ชะ-นะ) เป็น ชา : ชน > ชา + ติ = ชาติ
2 แปลง “น” (ที่ ชน) เป็น อา : (ช)น > อา (> ช + อา) = ชา + ติ = ชาติ

“ชาติ” แปลตามศัพท์ว่า “การเกิด” ในภาษาบาลีใช้ในความหมายดังต่อไปนี้ –

1 การเกิด, การเกิดใหม่, กำเนิด (birth, rebirth, possibility of rebirth)

2 ชาติกำเนิด, เชื้อชาติ, ชั้น, วงศ์วาน (descent, race, rank, genealogy)

3 จำพวก, ชนิด (a sort of, kind of)

4 ตามธรรมชาติ (ตรงข้ามกับของที่ตกแต่งขึ้น); แท้จริง, บริสุทธิ์, วิเศษ (ตรงกันขามกับปนเจือ เลว) (by birth or nature, natural (opp. artificial); genuine, pure, excellent (opp. adulterated, inferior))

สยามานุสติ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกคำอ่านว่า
สะ-หฺยาม-มา-นุด-สะ-ติ
สะ-หฺยา-มา-นุด-สะ-ติ

“สยามานุสติ” ประกอบด้วย สยาม + อนุ + สติ

คำว่า “สยาม” (สะ-หฺยาม) พจน.42 บอกไว้ว่า “ชื่อเรียกประเทศไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นประเทศไทยเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2482”

มีผู้สันนิษฐานว่า “สยาม” ที่เป็นชื่อประเทศไทยมาจากคำสันสกฤตว่า “ศยาม” เนื่องจากคนไทยมีผิวสีคล้ำ

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า
“ศฺยาม : มีสีดำหรือสีครามหม่น; มีสีเขียว black or dark-blue; green”

อภิปราย-อธิบาย

อ่านว่า อะ-พิ-ปฺราย / อะ-ทิ-บาย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (อ้างบ่อยในนามย่อว่า พจน.42) บอกไว้ว่า –
“อภิปราย : พูดชี้แจงแสดงความคิดเห็น. (ส. อภิปฺราย)”

“(ส. อภิปฺราย)” หมายความว่า คำนี้มาจากภาษาสันสกฤตว่า “อภิปฺราย”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
“อภิปฺราย : (คำนาม) นัย; ความตั้งใจ, ความปรารถนา; การย์; ประโยค; ข้อใหญ่ใจความในหนังสือนั้นๆ meaning or sense; intention, wish; purpose; sentence; the main purport of a book”

อธิบาย-อภิปราย

อ่านว่า อะ-ทิ-บาย / อะ-พิ-ปฺราย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (อ้างบ่อยในนามย่อว่า พจน.42) บอกไว้ว่า –
“อภิปราย : พูดชี้แจงแสดงความคิดเห็น. (ส. อภิปฺราย)”

“(ส. อภิปฺราย)” หมายความว่า คำนี้มาจากภาษาสันสกฤตว่า “อภิปฺราย”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
“อภิปฺราย : (คำนาม) นัย; ความตั้งใจ, ความปรารถนา; การย์; ประโยค; ข้อใหญ่ใจความในหนังสือนั้นๆ meaning or sense; intention, wish; purpose; sentence; the main purport of a book”

จุติ จุตํ อรหํ จุติ
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า จุ-ติ-จุ-ตัง-อะ-ระ-หัง-จุ-ติ

“จุติ” รากศัพท์มาจาก จวฺ (ธาตุ = เคลื่อน) + ติ (ปัจจัย) = จุติ
กระบวนการทางไวยากรณ์ คือ แปลง จวฺ เป็น จุ หรือแปลง อะ ที่ จ เป็น อุ (จ > จุ) ลบ วฺ ที่สุดธาตุ

“จุติ” ในภาษาบาลีเป็นคำนาม แปลตามศัพท์ว่า “การเคลื่อน” หมายถึง การตาย, การเคลื่อนจากภพหนึ่งไปยังอีกภพหนึ่ง (vanishing, passing away, passing from one existence to another)

สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร
(บาลีสันสกฤตผสมไทย)

ประกอบด้วย สมาชิก + สภา + ผู้แทน + ราษฎร

“สมาชิก” บาลีอ่านว่า สะ-มา-ชิ-กะ ภาษาไทยอ่านว่า สะ-มา-ชิก
รากศัพท์คือ สมาช (สะ-มา-ชะ = ที่ประชุม, การประชุม) + ณิก ปัจจัย = สมาชิก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นส่วนหนึ่งเท่ากันกับผู้เข้าร่วมประชุมทั้งหลาย”

“สภา” (สะ-พา) แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่มาประชุมกันพูด” (2) “ที่เป็นที่พูดร่วมกัน” (3) “ที่อันรุ่งเรืองด้วยคนดี”
ในภาษาบาลี “สภา” หมายถึง “สถานที่” แต่ในภาษาไทยนอกจากหมายถึงสถานที่แล้ว ยังหมายถึง “องค์การ” (หรือองค์กร) คือศูนย์รวมกลุ่มบุคคลหรือกิจการที่ประกอบกันขึ้นเป็นหน่วยงาน (ดูเพิ่มเติมที่ “สภา” บาลีวันละคำ (340) 17-4-56)

อามิส

ไทยอ่านว่า อา-มิด
บาลีอ่านว่า อา-มิ-สะ

รากศัพท์คือ อา (= ภายใน) + มิ (ธาตุ = ใส่) + สก ปัจจัย ลบ ก
: อา + มิ + สก > ส = อามิส แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ใส่ไว้ภายใน” (คือใส่ไว้ล่อ)

“อามิส” ภาษาบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
1 เนื้อสด (raw meat)
2 ดิบ, ไม่ได้ตระเตรียม, ไม่มีการปลูกฝัง (raw, unprepared, uncultivated)
3 มีเนื้อ, วัตถุ, อามิส (fleshy, material, physical)
4 อาหาร, อาหารที่ถูกปาก, อาหารสำหรับกินเพื่อความเอร็ดอร่อย, อาหารอันโอชะ (food, palatable food, food for enjoyment, dainties
5 เหยื่อ (bait)
6 ลาภ, รางวัล, เงิน, สินบน, เงินรางวัล, การให้รางวัล (gain, reward, money, douceur, gratuity, tip)
7 ความเพลิดเพลิน (enjoyment)
8 ความโลภ, ความอยากได้, ตัณหา (greed, desire, lust

อำมหิต

อ่านว่า อำ-มะ-หิด
มาจากคำอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“อำมหิต : ดุร้าย, ร้ายกาจ, ทารุณ, เหี้ยมโหด”
แต่ไม่ได้บอกว่าเป็นคำที่มาจากภาษาอะไร

ลากเข้าวัด

– กฎ
คำที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต ซึ่งพยางค์แรกเป็น “อ” แผลงเป็น “อำ” ได้ เช่น
อมาตย์ เป็น อำมาตย์ (ข้าราชการ, ข้าเฝ้า, ที่ปรึกษา)
อมรินทร์ เป็น อำมรินทร์ (พระอินทร์)
อนรรฆ เป็น อำนรรฆ (หาค่ามิได้, เกินที่จะประเมินราคาได้)

นิตินัย-พฤตินัย
(บาลีไทย-ศัพท์กฎหมาย)

อ่านว่า นิ-ติ-ไน / พฺรึด-ติ-ไน
ประกอบด้วย นิติ + นัย / พฤติ + นัย

“นิติ” บาลีเป็น “นีติ” (โปรดสังเกตว่า บาลีเป็น นี- ไม่ใช่ นิ-) แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องนำไปให้บรรลุ” หมายถึง การนำไป, การแนะนำ, กฎ, ข้อบังคับ, แบบแผน, การนำทาง, การปฏิบัติ, ความประพฤติที่ถูกต้อง, การกระทำที่เหมาะที่ควร, การใช้วิธีปกครอง, การปกครองประชาชน (ฝรั่งแปลว่า guidance, practice, conduct, right conduct, propriety; statesmanship, polity)

จารีตนิยม
(บาลีไทย)

อ่านว่า จา-รีด-นิ-ยม
อ่านตามหลักคำสมาส จา-รีด-ตะ-นิ-ยม
ประกอบด้วย จารีต + นิยม

“จารีต” บาลีเป็น “จาริตฺต” รากศัพท์คือ จรฺ” (ธาตุ = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา) + อิ (สระ ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อาคม”) + ต ปัจจัย : จร > จาร + อิ = จาริ + ต > ตฺต = จาริตฺต แปลตามศัพท์ว่า “-ที่ประพฤติกันมาแล้ว” หมายถึง ประเพณี, ความประพฤติหรือการปฏิบัติที่ทำต่อกันมา, การปฏิบัติ, ระเบียบการ, วิธีการ, พฤติกรรม, ความประพฤติ, การติดต่อเยี่ยมเยียน, การประสมเข้าด้วยกัน (ดูเพิ่มเติมที่ “จารีต” บาลีวันละคำ (546) 13-11-56)