บาลีวันละคำ

จาตุมฺมหาราช

อ่านว่า จา-ตุม-มะ-หา-รา-ชะ
(ภาษาบาลีใช้แบบไม่ซ้อน มฺ คือเป็น “จาตุมหาราช” ก็มี)

ภาษาไทยใช้ว่า “จาตุมหาราช” (ม ม้า ตัวเดียว) อ่านว่า จา-ตุ-มะ-หา-ราด หรือ จา-ตุม-มะ-หา-ราด ก็ได้

“จาตุมหาราช” ประกอบด้วย จตุ + มหาราช

“จตุ” แปลว่า สี่ (จำนวน 4) เมื่อประสมกับคำอื่นแปลงตามกฎไวยากรณ์เป็น “จาตุ”
“มหาราช” แปลตามศัพท์ว่า “พระราชาผู้ใหญ่”

จตุ (จาตุ) + มหาราช เป็น “จาตุมหาราช” หมายถึงท้าวมหาราชสี่, เทวดาผู้รักษาโลกในสี่ทิศ, ท้าวโลกบาลทั้งสี่

และถ้าเป็น “จาตุมหาราชิก” หรือ “จาตุมหาราชิกา” ก็เป็นชื่อสวรรค์ชั้นแรกแห่งสวรรค์ 6 ชั้น มีเทวดาผู้ใหญ่ 4 องค์ร่วมกันปกครอง เรียกว่า “ท้าวจาตุมหาราช” หรือ “ท้าวจตุโลกบาล” (–จะ-ตุ-โลก-กะ-บาน)

อินฺท

อ่านว่า อิน-ทะ

“อินฺท” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กระทำความเป็นใหญ่ยิ่ง” “ผู้ประกอบด้วยความยิ่งใหญ่” หมายถึง ผู้เป็นเจ้า, ผู้เป็นใหญ่, ผู้ยิ่งใหญ่, ผู้เป็นหัวหน้า, จอม, เจ้า, พระราชา

ในภาษาไทยใช้ว่า “อินท์” หรือ “อินทร์” (อิน) มักพูดหรือเขียนว่า “พระอินทร์” เป็นคำที่คนไทยคุ้นและเข้าใจกันในความหมายว่า เทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เวลาผู้มีบุญในโลกมนุษย์เดือดร้อน พระอินทร์จะลงมาช่วย

ดาวดึงส์

คำบาลีเขียนแบบไทย อ่านว่า ดาว-วะ-ดึง

“ดาวดึงส์” บาลีเป็น “ตาวตึส” (ตา-วะ-ติง-สะ) แปลตามศัพท์ว่า “ภพเป็นที่เกิดของคน 33 คน”

“ดาวดึงส์” มาจาก “ตาวตึส”

“ตาวตึส” ก็แปลงมาอีกต่อหนึ่ง คือมาจาก “เตตฺตึส” (เตด-ติง-สะ) แปลว่า “สามสิบสาม” (จำนวน 33)

เต = สาม (3)
ตึส = สามสิบ (30)

เต + ตึส ซ้อน ตฺ : เต + ตฺ + ตึส = เตตฺตึส = 33

แปลง เต เป็น ตาว ลบ ตฺ ท้าย เต

: เตตฺตึส > ตาวตฺตึส > ตาวตึส > ดาวดึงส์

“ดาวดึงส์” เป็นชื่อสวรรค์ชั้นที่ 2 แห่งสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตุมหาราชิก ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และ ปรนิมมิตวสวัตดี

ศักดิ์สิทธิ์

คำบาลีสันสกฤตที่โอนสัญชาติเป็นไทยอย่างสนิท

“ศักดิ์” บาลีเป็น “สตฺติ” (สัด-ติ) สันสกฤตเป็น “ศกฺติ” แปลว่า (1) ความสามารถ, กำลัง, อำนาจ (2) หอก, ฉมวก, ลูกศร ภาษาไทยใช้ตามรูปสันสกฤต ในที่นี้ใช้ตามความหมายแรก
“สิทฺธิ” (สิด-ทิ) บาลี-สันสกฤตรูปเหมือนกัน แปลว่า การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง
“ศักดิ์” คำเดียว พจน.42 ให้ความหมายว่า อํานาจ, ความสามารถ, เช่น มีศักดิ์สูง ถือศักดิ์; กำลัง; ฐานะ เช่นมีศักดิ์และสิทธิแห่งปริญญานี้ทุกประการ
“สิทธิ์” คำเดียว พจน.42 ให้ความหมายว่า อำนาจอันชอบธรรม เช่น บุคคลมีสิทธิและหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ เขามีสิทธิ์ในที่ดินแปลงนี้; อํานาจที่จะกระทําการใด ๆ ได้อย่างอิสระ โดยได้รับการรับรองจากกฎหมาย (right)

โทรทัศน์

คำบาลีสันสกฤตที่บัญญัติขึ้นใช้ในภาษาไทย จากภาษาอังกฤษว่า television

คำว่า “โทรทัศน์” ประกอบด้วย โทร + ทัศน์

“โทร” บาลีเป็น “ทูร” (ทู-ระ) แปลง อู ที่ ทู เป็น โอ = โท : ทูร = โทร (โท-ระ) แปลว่า ไกล, ห่าง, ที่ไกล (โปรดสังเกตว่า เสียงใกล้กับ tele- ในภาษาอังกฤษ)
“ทัศน์” บาลีเป็น “ทสฺสน” (ทัด-สะ-นะ) สันสกฤตเป็น “ทรฺศน” เราใช้กึ่งไปข้างสันสกฤต เป็น “ทัศน” แล้วการันต์ที่ น เป็น “ทัศน์” (ทัด) แปลว่า การดู, การมอง, การเห็น, การทราบ, การเข้าใจ, ความรู้ชัด, ตา, สิ่งที่มองเห็น, ความเห็น, ลัทธิ, ทฤษฎี; การแสดง

นานาจิตตัง

อ่านว่า นา-นา-จิด-ตัง

“นานาจิตตัง” บาลีเขียนว่า “นานาจิตฺต” (นา-นา-จิด-ตะ)
นานา + จิตฺต = นานาจิตฺต
“จิตฺต” แจกวิภัตติเป็น “จิตฺตํ” (จิด-ตัง) ภาษาไทยเอาเสียง จิด-ตัง ติดเข้ามาด้วย จึงเป็น “นานาจิตตัง”

“นานา” แปลตามรากศัพท์เดิมว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) = ต่างๆ นานา, ทุกชนิด, ต่างๆ กัน
คำว่า “นานา” ระวังอย่าเขียนผิดเป็น “นา ๆ” คำเดิมของบาลีเขียน “นา” 2 คำ เป็น “นานา” จึงใช้ไม้ยมกไม่ได้

อธิบดีสงฆ์

อ่านว่า อะ-ทิบ-บอ-ดี-สง

เป็นคำไทยที่มาจากบาลี ใช้เรียงคำจากหน้าไปหลังแบบไทย คือ อธิบดี + สงฆ์

“อธิบดี” บาลีเป็น “อธิปติ” (อะ-ทิ-ปะ-ติ) ประกอบด้วย อธิ + ปติ

“อธิ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า ยิ่ง, ใหญ่, ทับ, เหนือ, บน

“ปติ” แปลว่า พ่อบ้าน, นาย, เจ้าของ, ผู้นำ; สามี, เป็นเจ้า, เป็นใหญ่, เป็นนาย, เป็นหัวหน้า

“อธิปติ” แปลว่า ผู้เป็นใหญ่, หัวหน้า, เจ้านาย. ทับศัพท์ว่า อธิบดี

“สงฆ์” บาลีเป็น “สงฺฆ” บางแห่งสะกดเป็น “สํฆ” ตามศัพท์แปลว่า หมู่ ในที่นี้หมายถึงพระภิกษุสงฆ์

ศาลาธรรมสพน์

อ่านว่า สา-ลา-ทำ-มะ-สบ

คำว่า “ศาลา” เป็นรูปสันสกฤต บาลีเป็น “สาลา” (สันสกฤต ศ ค บาลี ส ล) เป็นคำธรรมดาที่เข้าใจกันทั่วไปแล้ว

“ธรรมสพน์” เป็นคำที่ค่อนข้างแปลก ประกอบด้วยคำว่า ธรรม + สพน์

พินัยกรรม
(ภาษาไทยที่มีนัยแห่งบาลี)

อ่านว่า พิ-ไน-กำ

เทียบกลับเป็นบาลี “พินัย” ตรงกับ “วินย” (วิ-นะ-ยะ) เขียนและอ่านแบบไทยว่า “วินัย” แปลง ว เป็น พ = พินัย
“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กฺรม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) เขียนแบบไทยเป็น “กรรม” (กำ)

กปฺป

อ่านว่า กับ-ปะ
ภาษาไทยใช้ว่า “กัป” (กับ) รูปสันสกฤตเป็น “กลฺป” (กัน-ลปะ, ล ลิง สะกด แล้วกลืนเสียง “ละ” หายลงในลำคอ) มักพูดควบกัน เช่น ยาวนานชั่วกัปกัลป์ (–ชั่วกับ-กัน)