บาลีวันละคำ

บริวาร

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า บอ-ริ-วาน ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “ปริวาร” อ่านว่า ปะ-ริ-วา-ระ

“ปริวาร” มาจาก ปริ + วร + ณ = ปริวาร
ปริ = รอบ + วร (ธาตุ) = ระวัง, ป้องกัน + ณ (ปัจจัย) ดำเนินกรรมวิธีทางไวยากรณ์สำเร็จเป็น “ปริวาร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ระวังโดยรอบ” “ผู้ป้องกันโดยรอบ” “เครื่องป้องกันโดยรอบ”

อัฐบริขาร

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “อฏฺฐปริกฺขาร” อ่านว่า อัด-ถะ-ปะ-ริก-ขา-ระ เขียนแบบไทย “อัฐบริขาร” อ่านว่า อัด-ถะ-บอ-ริ-ขาน

“อฏฺฐปริกฺขาร” ประกอบด้วยคำว่า อฏฺฐ + ปริกฺขาร
“อฏฺฐ” = แปด (จำนวนแปด)
“ปริกฺขาร” แปลตามศัพท์ว่า “ทำขึ้นโดยรอบ” แปลทับศัพท์ว่า บริขาร = เครื่องอุปกรณ์, เครื่องประกอบ, สิ่งจำเป็น, เครื่องมือ
สำหรับนักบวช “บริขาร” มีความหมายว่า “สิ่งของที่จำเป็นหนึ่งชุด”
“อฏฺฐปริกฺขาร – อัฐบริขาร” จึงแปลว่า “สิ่งของที่จำเป็นแปดอย่าง”

อมร

อ่านว่า อะ-มะ-ระ
ใช้ในภาษาไทย ถ้าอยู่โดดๆ อ่านว่า อะ-มอน

“อมร” มาจาก น (= ไม่, ไม่ใช่) + มร (= ความตาย) แปลง น เป็น อ = อมร แปลตามศัพท์ว่า “ไม่ตาย”

ในภาษาบาลี “อมร” ถ้าเป็นคำนาม หมายถึง เทวดา ถ้าเป็นคำคุณศัพท์ มีความหมายว่า ไม่ตาย, ไม่เสื่อมสูญ, ยั่งยืน, คงที่, เที่ยงแท้

“อมร” ในภาษาสันสกฤตหมายถึง เทวดา, ผู้ไม่ตาย, ปรอท, วิมานของพระอินทร์, เสาเรือน, อุทร, สายสะดือ, หญ้าแพรก

สัมมาคารวะ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย ถ้าเขียนแบบบาลีเป็น “สมฺมาคารว” อ่านว่า สำ-มา-คา-ระ-วะ

“สมฺมา” ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไป คือ โดยทั่วถึง, โดยสมควร, โดยถูกต้อง, โดยชอบ, ตามสมควร, ดีที่สุด, โดยสมบูรณ์

“คารว” มีรากศัพท์จาก “ครุ” (ของหนัก, ของสำคัญ = ครู) + ณย ปัจจัย
แปลงตามกฎไวยากรณ์ คือ
– อุ (ที่ -รุ) เป็น โอ = คโร
– โอ เป็น อว = คโร เป็น ครว
– ทีฆะ (ยืดเสียง) พยางค์ต้น คือ ค เป็น คา = ครว เป็น คารว
“คารว” แปลว่า “ความเป็นของหนัก” “ความเป็นของสำคัญ” = การเห็นว่าผู้นั้นสิ่งนั้นเป็นของสำคัญ = ความเคารพนับถือ, ความอ่อนน้อม

เทพ

อ่านว่า เทบ

บาลีคำนี้ ในภาษาบาลีเป็น “เทว” (เท-วะ) เมื่อใช้ในภาษาไทยแปลง ว เป็น พ ตามสูตรที่นิยมทั่วไป (เช่น วร เป็น พร วิวิธ เป็น พิพิธ)

“เทว” ในภาษาบาลีมีความหมายว่า เทพเจ้า, เทวดา; พระยม, ความตาย; สมมติเทพ, พระราชา; ฟ้า, ท้องฟ้า; ฝน, เมฆฝน.

ในภาษาไทย “เทพ” มีความหมายเด่นเฉพาะว่า เทพเจ้า หรือ เทวดา ความหมายอื่นตามบาลีแทบจะไม่เป็นที่รู้จักในภาษาไทย

ในทางพระศาสนา ท่านจัด “เทพ” เป็น 3 คือ
1- สมมติเทพ เทวดาโดยสมมติ = พระราชา, พระเทวี พระราชกุมาร
2- อุปปัตติเทพ เทวดาโดยกำเนิด = เทวดาในสวรรค์และพรหมทั้งหลาย
3- วิสุทธิเทพ เทวดาโดยความบริสุทธิ์ = พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ทั้งหลาย (รวมบิดามารดาเข้าด้วยในฐานะเป็นพระอรหันต์ของลูก)

ตักบาตรเทโว
(บาลีปนไทย)

เป็นคำที่ใช้เรียกการทำบุญตักบาตรแบบพิเศษเมื่อถึงวันออกพรรษา คือประชาชนตั้งแถวยาวรอตักบาตร พระสงฆ์ทั้งวัดเดินเป็นแถวรับบาตร

คำว่า “เทโว” ตัดมาจากคำว่า “เทโวโรหณ” (เท-โว-โร-หะ-นะ)

“เทโวโรหณ” ประกอบด้วยคำว่า เทว + โอโรหณ

“เทว” (เท-วะ) = เทวดา, เทวโลก, สวรรค์

“โอโรหณ” (โอ-โร-หะ-นะ) = การลงมา, การข้ามลง

เทว + โอโรหณ = เทโวโรหณ แปลตามศัพท์ว่า “การลงจากเทวโลก” (ในที่นี้หมายถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์)

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต สรุปเรื่องไว้ว่า –

ปวารณา

อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา

เป็นคำบาลีที่แม้จะไม่ค่อยคุ้น แต่ก็ไม่ถึงกับแปลกหน้า
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า “ปวารณา” มีความหมายดังนี้ –

1- ยอมให้ภิกษุสามเณรขอหรือเรียกร้องเอาได้ เช่น ขอของจากผู้ปวารณา, ใบปวารณา
2- บอกยอมให้ใช้ได้ด้วยความเต็มใจ เช่น ขอปวารณาจะใช้อะไรก็บอก
3- พิธีกรรมทางศาสนายอมให้สงฆ์ว่ากล่าวตักเตือนได้ ทําในวันขึ้น 15 คํ่า เดือน 11 ซึ่งเป็นวันออกพรรษา, เรียกวันออกพรรษาว่า วันปวารณา หรือ วันมหาปวารณา

มัธยัสถ์

อ่านว่า มัด-ทะ-ยัด

“มัธยัสถ์” เป็นรูปคำสันสกฤต ตรงกับบาลีว่า “มชฺฌฏฺฐ” (มัด-ชัด-ถะ)
ประกอบด้วยคำว่า มชฺฌ (= ท่ามกลาง, ปานกลาง, พอดีๆ) + ฐา (= ตั้งอยู่, ยืนอยู่, ดำรงอยู่)

“ฐา” เป็นธาตุ (รากศัพท์) มีความหมายว่า ตั้ง, ยืน, ดำรงอยู่. เมื่อมีคำอื่นมาประสมอยู่ข้างหน้า เปลี่ยนรูปตามกฎไวยากรณ์เป็น “-ฏฺฐ”

มชฺฌ + ฐา จึง = มชฺฌฏฺฐ (รูปบาลีที่นิยมใช้บ่อยกว่า คือ “มชฺฌตฺต”) แปลว่า “ตั้งอยู่ในท่ามกลาง” = ไม่มากไม่น้อย “มีอารมณ์เป็นกลาง” = ไม่ชอบไม่ชัง

“มชฺฌ” ในบาลี เป็น “มธฺย” ในสันสกฤต
“ฏฐ” ในบาลี เป็น “สฺถ” ในสันสกฤต (เทียบ คห [= บ้าน, เรือน] + ฐา = คหฏฺฐ แปลว่า “ผู้ดำรงอยู่ในเรือน” = ผู้ครองเรือน เขียนตามรูปสันสกฤตเป็น “คฺฤหสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “คฤหัสถ์”)

ดังนั้น “มชฺฌฏฺฐ” เขียนตามรูปสันสกฤตจึงเป็น “มธฺยสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “มัธยัสถ์” ในภาษาไทยมีความหมายว่า ใช้จ่ายอย่างประหยัด

อจินไตย

อ่านว่า อะ-จิน-ไต (เขียนและอ่านแบบไทย)

คำนี้เขียนตามรูปศัพท์เดิมว่า “อจินฺเตยฺย” อ่านว่า อะ-จิน-เต็ย-ยะ
ประกอบด้วยคำว่า น (= “ไม่” แปลงเป็น อ) + จินฺต (= คิด) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า “ควร” แปลงกับ ต เป็น เตยฺย)

“อจินฺเตยฺย – อจินไตย” แปลว่า “เรื่องที่ไม่ควรคิด” หมายความว่าเรื่องที่จะคิดหาคำตอบด้วยหลักเหตุผลธรรมดาไม่ได้

อาภัพ

อ่านว่า อา-พับ (เขียนและอ่านแบบไทย)

เป็นคำบาลีอีกคำหนึ่งที่นำมาใช้ในภาษาไทย แปลงรูปและความหมายเป็นไทย

คำเดิมในภาษาบาลีเป็น “อภพฺพ” (อะ-พับ-พะ) เป็นคำคุณศัพท์ แปลว่า ไม่ควร, ไม่เหมาะ, เป็นไปไม่ได้ หมายความว่า “ไม่มีคุณสมบัติที่เหมาะจะเป็นเช่นนั้นเช่นนี้อย่างแน่นอน” ตัวอย่างเช่น