บาลีวันละคำ

พฺยคฺโฆโภชนํภุญฺชติ

ภาษาบาลีต้องเขียนแยกเป็นคำๆ เหมือนภาษาอังกฤษ
ในคัมภีร์ใบลาน (แหล่งที่หาดูได้สะดวกคือหอสมุดแห่งชาติ) ท่านเขียนติดกันเป็นพืดเนื่องจากต้องประหยัดเนื้อที่ (ใช้พื้นที่น้อยที่สุด แต่เขียนข้อความให้ได้มากที่สุด)

เมื่อปริวรรตคัดลอกพระไตรปิฎกออกมาเป็นอักษรไทย การแยกศัพท์ออกเป็นคำๆ (ตัด-ต่อ) จึงเป็นภาระที่ค่อนข้างหนัก เพราะถ้าแยกพยัญชนะ (อักษร) ผิด อรรถะ (ความหมาย) ก็จะพลอยพลาดไปด้วย

ถิ่นฐานบ้านเมือง

คำบาลีที่มีความหมายถึงถิ่นฐานบ้านเมือง เริ่มจากส่วนย่อยไปหาใหญ่ มีดังนี้

อาณาจกฺก

อ่านว่า อา-นา-จัก-กะ
ภาษาไทยใช้ว่า “อาณาจักร” อ่านว่า อา-นา-จัก
ประกอบด้วยคำว่า อาณา + จกฺก = อาณาจกฺก

“อาณา” แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องส่งไป” หมายถึง คำสั่ง, คำบังคับ, อำนาจ, การสั่ง, คำสอน

สทฺธา

อ่านว่า สัด-ทา
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤตเป็น “ศรัทธา” อ่านเหมือนกัน

“สทฺธา” ประกอบด้วยคำว่า สํ (พร้อม, ดี, ด้วยดี) + ธา (ธาตุ = เชื่อถือ, นับถือ, มอบไว้, ฝากไว้) แปลงนิคหิต (ที่ สํ) เป็น ทฺ

: สํ > สทฺ + ธา = สทฺธา แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เชื่อถือ” “สิ่งที่เป็นเหตุให้เชื่อถือ” “สิ่งที่เป็นเหตุให้มอบจิตไว้ด้วยดี”

ในทางธรรม ศรัทธาหมายถึงเชื่อสิ่งที่ควรเชื่อ, ความเชื่อที่ประกอบด้วยเหตุผล, ความเชื่อมั่นในสิ่งที่ดีงาม, ความเลื่อมใสซาบซึ้ง ชื่นใจ สนิทใจ เชื่อมั่น มีใจโน้มน้อมมุ่งแล่นไปตามไปรับคุณความดีในบุคคลหรือสิ่งนั้นๆ, ความมั่นใจในความจริง ความดี สิ่งดีงาม และในการทำความดี ไม่ลู่ไหลตื่นตูมไปตามลักษณะอาการภายนอก

จตุรพิธพร
(คำไทย)

อ่านว่า จะ-ตุ-ระ-พิด-ทะ-พอน

คำนี้ถ้าเป็นภาษาบาลี ก็คือ จตุ + วิธ + วร = จตุพฺพิธพฺพร (จะ-ตุบ-พิ-ทับ-พะ-ระ)
“จตุ” = 4 (จำนวนสี่) ใช้ตามรูปสันสกฤตเป็น “จตุร”
“วิธ” = อย่าง, ชนิด แปลง ว เป็น พ = พิธ
“วร” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะอันบุคคลปรารถนา” แปลทับศัพท์ว่า “พร” (แปลง ว เป็น พ) ถ้าเป็นคุณศัพท์แปลว่า ประเสริฐ, ยอดเยี่ยม

ฉพฺพณฺณรํสิ

อ่านว่า ฉับ-พัน-นะ-รัง-สิ
ภาษาไทยใช้ว่า “ฉัพพรรณรังสี” (ฉับ-พัน-นะ-รัง-สี)
ประกอบด้วย ฉ + วณฺณ + รํสิ = ฉพฺพณฺณรํสิ

ยโสธร

อ่านว่า ยะ-โส-ทะ-ระ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกันนี้ อ่านว่า ยะ-โส-ทอน

“ยโสธร” ประกอบด้วยคำว่า ยส (ยะ-สะ) + ธร = ยโสธร
“ยส” แปลทับศัพท์ว่า ยศ (ยด) “ธร” แปลว่า “ผู้ทรงไว้” คือ “ผู้มี-”
ยโสธร จึงแปลว่า “ผู้ทรงไว้ซึ่งยศ” หรือ “ผู้มียศ”

ครุ/คุรุ

อ่านว่า คะ-รุ / คุ-รุ
“ครุ” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ครุ” = หนัก, สำคัญ และ “ครู” = ครู
คำบาลี “ครุ” ในยุคหลังใช้เป็น “คุรุ” ซึ่งตรงกับรูปคำสันสกฤต = ครู

“ครุ” แปลว่า
1 “อวัยวะที่กางออกได้” = ปีกนก
2 ใหญ่, หนา, มาก, กว้างขวาง, หนัก, น้ำหนักบรรทุก, สำคัญ
3 ครู, ผู้สอน, ผู้แนะนำ, ผู้ควรเคารพ

อาจริย

อ่านว่า อา-จะ-ริ-ยะ
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤต คือ “อาจารฺย” เขียนว่า “อาจารย์” อ่านว่า อา-จาน

“อาจริย” ประกอบด้วยคำว่า อา + จรฺ + อิย = อาจริย
“อา” เป็นคำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง และเป็นคำแทนคำว่า “อาทิ” = แต่เดิม, เริ่มแรก และ “อาทร” (อา-ทะ-ระ) = เอาใจใส่, ให้ความสำคัญ
“จรฺ” เป็นธาตุ (รากศัพท์) = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา
“อิย” เป็นคำปัจจัย = พึง, ควร

อตฺถกถาจริย

อ่านว่า อัด-ถะ-กะ-ถา-จะ-ริ-ยะ

ประกอบด้วยคำว่า อตฺถกถา + อาจริย
ในภาษาไทยใช้ว่า “อรรถกถาจารย์” อ่านว่า อัด-ถะ-กะ-ถา-จาน

“อรรถกถาจารย์” แปลว่า “อาจารย์ผู้แต่งอรรถกถา”