บาลีวันละคำ

อุปาทาน

บาลีอ่านว่า อุ-ปา-ทา-นะ
ภาษาไทยอ่านว่า อุ-ปา-ทาน, อุบ-ปา-ทาน

“อุปาทาน” มีรากศัพท์มาจาก อุป (เข้าไป, ใกล้) + อา (กลับความ) + ทา (ให้) + ยุ (แปลงเป็น “อน” การ-, ความ-) = อุปาทาน แปลตามศัพท์ว่า “การเข้าไปยึดเอา” หมายถึง การยึดมั่น, การถือมั่น

อุปาสก

อ่านว่า อุ-ปา-สะ-กะ
ในภาษาไทยใช้ว่า “อุบาสก” (อุ-บา-สก) ตามหลักนิยมที่ลดรูป ป ปลา เป็น บ ใบไม้ เช่น – ปุญฺญ เป็น “บุญ” ปาป เป็น “บาป” ปณฺฑิต เป็น “บัณฑิต”

“อุปาสก” มาจากการประสมระหว่าง อุป + อาสฺ + ณฺวุ
“อุป” (อุ-ปะ) คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้
“อาสฺ” (อา-สะ) ธาตุ = นั่ง (ดังคำว่า “อาสนะ” = ที่นั่ง)
“ณฺวุ” (นะ-วุ) ปัจจัย และแปลงเป็น อก (อะ-กะ) = ผู้

อุป + อาสฺ + ณฺวุ > อก= อุปาสก แปลว่า “ผู้นั่งใกล้” ขยายความว่า “ผู้นั่งใกล้พระรัตนตรัย” (อุปาสโกติ รตนตฺตยสฺส อุปาสนโต)

ปาราชิก [1]

อ่านว่า ปา-รา-ชิ-กะ
ภาษาไทยใช้เหมือนบาลี แต่อ่านว่า ปา-รา-ชิก

“ปาราชิก” ประกอบขึ้นจากคำว่า ปรา + ชิ + ณฺวุ

“ปรา” (ปะ-รา) เป็นศัพท์จำพวกอุปสรรค ใช้ประสมเข้าข้างหน้าคำอื่น ทำให้คำที่ไปประสมมีความหมายตรงกันข้ามจากความหมายเดิม

“ชิ” เป็นธาตุ (รากศัพท์) มีความหมายว่า “ชนะ”

“ณฺวุ” เป็นศัพท์จำพวกปัจจัย (“บาลีเป็นภาษาที่มีวิภัตติปัจจัย” – ตามหลักที่รู้กัน) แปลว่า “ผู้-” ใช้ประสมเข้าข้างท้ายคำอื่น แล้วแปลง “ณฺวุ” เป็น “อก” (อะ-กะ) ถ้าพยางค์แรกของคำที่ไปประสมเป็นเสียงสั้น มีอำนาจทำให้พยางค์นั้นยืดเสียงเป็นเสียงยาว เช่น อะ เป็น อา, อิ เป็น อี, อุ เป็น อู

ในที่นี้ พยางค์แรกของคำคือ ป- (ปรา) จึงยืดเสียงเป็น ปา- (ปรา > ปารา)

วิสุํ วิสุํ รกฺขณตฺถาย

อ่านว่า วิ-สุง-วิ-สุง-รัก-ขะ-นัด-ถา-ยะ

“วิสุํ วิสุํ” (วิสุง วิสุง) แปลว่า คนละส่วน, ต่างหาก, แยกออก, แยกจากกัน

“รกฺขณตฺถาย” ประกอบด้วย รกฺขณ (การรักษา) + อตฺถ (ประโยชน์, ความหมาย, ความมุ่งหมาย)

วิสุํคามสีมา (วิสุงฺคามสีมา)

อ่านว่า วิ-สุง-คา-มะ-สี-มา

เฉพาะคำที่อ่านว่า “สุง” เขียนแบบบาลีได้ 2 อย่าง คือ ส + สระ อุ และมีนิคหิต (วงกลม) อยู่ข้างบน = วิสุํคาม หรือ ส + สระ อุ + ง และมีจุดใต้ งฺ (เขียนแบบนี้ในกรณีมีคำอื่นมาต่อท้าย) = วิสุงฺคาม เขียนแบบไทยว่า “วิสุงคามสีมา”

สีมา

อ่านตรงตัวว่า สี-มา
ภาษาไทยมักใช้ว่า “เสมา” (เส-มา)

“สีมา” แปลว่า แดน, ขอบเขต, ตำบล (ฝรั่งแปล “สีมา” ว่า parish ด้วย)

สิริธมฺม

อ่านว่า สิ-ริ-ทำ-มะ
“สิริ” ในภาษาไทยนิยมออกเสียงว่า สิ-หฺริ ใช้ในรูปสันสกฤตเป็น “ศรี” (สี)
“สิริ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งอันผู้ทำความดีไว้ได้สัมผัส” หรือ “สิ่งที่อาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำความดีไว้”

สมฺภเวสี

อ่านว่า สำ-พะ-เว-สี
ภาษาไทยใช้ว่า “สัมภเวสี” อ่านออกเสียงเหมือนบาลี

“สมฺภเวสี” ประกอบด้วยศัพท์ว่า สมฺภว (สำ-พะ-วะ, = การเกิด) + เอสี (ผู้แสวงหา) = สมฺภเวสี แปลตามศัพท์ว่า “ผู้แสวงหาการเกิด” หรือ “ผู้แสวงหาที่เกิด”

สุโขทย

อ่านว่า สุ-โข-ทะ-ยะ
ประกอบด้วยศัพท์ว่า สุข + อุทย (แผลง อุ เป็น โอ = สุข + โอทย) = สุโขทย
ภาษาไทยใช้ว่า “สุโขทัย” (สุ-โข-ไท)

ปาติโมกฺข

อ่านว่า ปา-ติ-โมก-ขะ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ปาติโมกข์” (ปา-ติ-โมก)
คำนี้เขียน “ปาฏิโมกฺข – ปาฏิโมกข์” (ใช้ ฏ ปฏัก) ก็มี